AURRIZKIBIDEA

Euskal aurrizkiak

Erdal aurrizkien ordainak

Ondorioak

ERDAL AURRIZKIEN EUSKAL ORDAINAK

Erdal hitzen ordainak ematerakoan, euskal aurrizkirik eza oztopo larria izaten da. Edozein modutan, "ordainak" lortzea da helburua eta ordainak ez du zertan izan aurrizkia, kasuen arabera hitz elkartua, esapidea edo beste zerbait izan daiteke irtenbidea.

• a‑

Gehienetan erdal aurrizkia gordetzen da (abulia, abuliko, agnostiko, agnostizismo, afasiaΌ). Baina batzuetan erdal izenondoen ordainak 'gabe'z baliatuz lortzen ditugu: amoral = moralgabe, acéfalo = burugabe, afónico = bozgabe, anónimo = izengabeΌ (Hala ere, jainkogabe, aberrigabe bezalakoak izen nahiz izenondo izan daitezke). Erdaraz izena dugunean (arritmia, asimetría), ordea, 'eza' hautatu beharko genuke eta ez '‑gabe': erritmo eza, simetria ezaΌ Erdal izena edo izenondoa ihartua dagoenean (astenia, afasiaΌ), hitza osorik mailegatu beste biderik ez da geratzen.

• ante‑

‑Erdarazko izenak ordezkatzeko "izena + aurre" egitura erabiltzen dugu "oinarriak adierazten duenaren aurreko lekua" izendatzeko: antepuerta : atalaurre, anteiglesia : elizaurre, antecámara : gelaurre, antepuerto : bortuaurre, antesala : salaurre/gelaurreΌ Hala ere, 'anteproyecto' bezalakoetan, adiera ez da "(proiektuaren aurreko) lekua", "proiektua" baizik; hortaz, 'aurreproiektu' litzateke aukera egokia. Orobat, antepuerta : aurreate, etab.

‑Erdaraz aditza dugunean, gaur egun 'aurre + aditza' egitura zabaldu da: aurreikusi, aurrejarriΌ

‑Izenondo erlazionalen kasuan (antediluviano, antemeridiano), 'izena + aurreko' litzateke ordain zuzena: uholdeaurreko, meridianoaurrekoΌ

• con‑/cum‑

‑Izenen kasuan 'izena + kide' izan ohi da ordain egokia: aberkide, auzokide, gogaide, herkide, odolkide, mahaikideΌ Hala ere, erdal hitzaren egitura ilunduta bezala agertzen zaigunean, hitza osorik mailegatuko dugu: kontsonante, koefizienteΌ

‑Aditzen kasuan, ihartuta daudenean, mailegutza da bide bakarra: kolaboratu, komentatu, konprenituΌ Bestela, '‑kide izan' aukeraz gain (cooperar : lankide izan), euskal aditza (edota aditz esapidea) erabiltzea ere guztiz zilegi da: coheredar : batera jarauntsi (oinordekide izan), condolerse : urrikaldu, congratularse : zorionak eman, congeniar : elkar aditu/ondo etorriΌ 'Batera + aditza' (batera bizi, batera eraman, batera ospatu) zilegi dira baina aditz sintagma osatuz eta ez aditz elkartu modura; ondorioz, batera heziketa edo batera bizitza ez dira onargarri. Gauza bera gertatzen da 'elkar + aditza' egiturekin: elkar lagundu (colaborar), elkar hartu (confabular), elkar jo (cotejar) zilegi dira aditz sintagma modura, baina elkar bizi, elkar existitu eta elkar trukatu bezalakoak ez dira zuzenak, elkarkariak kasu marka eskatzen duelako (elkarrekin bizi, elkarrekin izan/egon, elkarren artean trukatu/trukatu).

• des‑

Hiztegigile batzuek hitz berriak sortu dituzte erdal hitz eratorriaren egitura lexikoa kalkatuz (deshinchar : despuztu, desacostumbrarse : desohitu, descristianizar : deskristautuΌ). Dena dela, arriskutsua da baliabide hori sistematikoki eta aukera bakarra balitz bezala aplikatu nahi izatea. Gutxienez, lau aukera ditugu erdal aditzen ordainak emateko: a) des‑ erabili, "ukapena" edo "kontrakotasuna" adierazteko (deskristautu, deserrotu, desestali, desjabetuΌ); b) ‑gabetu erabili, "gabetasuna" adierazteko (desanimar : adoregabetu, destronar : tronugabetu, desalar : gatzgabetu, descorazonar : bihozgabetu, destronar : koroagabetu; desactivar : indargabetuΌ); c) euskal aditz (edo aditz esapide) jatorra erabili (desangrar(se):odolustu eta ez *odolgabetu edo *desodoldu; desenvainar : ezpata zorrotik atera; desafilarse: kamustu eta ez *deszorroztu; desgranar : garandu/aletu eta ez *desgarautu; deshincharse : hustu eta ez *despuztu); d) hitza osorik hartu (deskortxatuΌ). Itzulingurutik ihes egitearren asmatutako *lepa‑moztu edo *buru‑moztu (degollar) bezalakoak ezin dira onartu, aditz elkarte mota berria ezartzen dutelako. Ondorioz, ordainak banan‑banan bilatu behar dira eta ez itsu‑itsuan erdal egitura kalkatuz.

• ex‑

"Izana" adiera duenean bi modutara eman izan da euskaraz: a) alkate izana, ministro izanaΌ b) alkate ohia, ministro ohiaΌ Euskara estandarrean bigarrena (ekialdekoa) hedatu bada ere, biak dira zuzenak. Aditzak direnean adiera bestelakoa da, sarritan erdal des‑en parekoa eta beraz aurreko puntuan aurrizki horretaz esandakoa kontuan hartzea komeni da (a. expropiar : desjabetuΌ b. exculpar : errugabetuΌ c. excarcelar : espetxetik atera, expatriar : erbeste(ra)tu, exceptuar : salbuetsiΌ d. excomulgar : eskumikatu). Bide beretik, *zamarindu edo *kargarindu (exonerar) bezalako aditz elkarteak onartezinak dira; onartzekotan aditz sintagma modura onartuko genituzke (zama arinduΌ).

• extra‑

'‑z kanpoko' erabil daiteke zenbait izenondo erlazional itzultzeko: ohiz kanpoko (extraordinario), parlamentuz kanpoko (extraparlamentario), lurraldez kanpoko (extraterritorial), kontratuz kanpoko (extracontractual)Ό Hala ere, zenbait izenondo erlazionalekin, mailegatu beharrean aurkitzen gara (extraoficialΌ). Izenondo hauetatik eratorritako izenak ordezkatzeko arazoak izango ditugu (extraterritorialidad : lurraldez kanpokotasun?).

• in‑

• izenondoak:

‑Erdal 'in‑+izenondoa' euskaraz 'izena/partizipioa + gabe' egituraz eman daiteke batzuetan: invertebrado = hezurgabe, inmerecido = merezigabe, ininterrumpido = etengabe, inédito = argitaragabe, incompareciente = agertugabe, injusto = bidegabe, impagado = ordaindugabe, indeterminado = zehaztugabeΌ Baliabide hau jatorragoa da 'ez‑ + partizipioa/izenondoa' (ez‑markatu, ez‑bete, ez‑ohituΌ) baino; izan ere, tradizioko ezjakin, ezikasi bezalakoetan, esanahia ez da "jakin/ikasi gabeko gauza", "ez dakien pertsona/ikasi ez duen pertsona" baizik. Baliabide honen mugak ere agerian daude: imparcial, inconstitucionalen ordez ezin dugu partzialgabe, konstituzionalgabe esan, 'gabe'ren oinarriak nahitaez izena edota partizipioa izan behar duelako. Halakoetan mailegutza onartzea izan daiteke errazena.

‑'in‑ _____‑ble' egiturakoen ordaina 'aditzoina + gaitz/ezin' dugu: incalculable = kalkulagaitz/ezin, incognoscible = ezagutezin, incomprensible = ulergaitz/ulertezin, increible = sinesgaitz/sinestezinΌ

• izenak:

'Gabe'k izenak sortzeko balio ez duenez, intolerancia, incultura, incoherenciaΌ esateko, tolerantzia eza, kultura eza, koherentzia ezaΌ proposatuko genituzke. Edo bestela, mailegua osorik hartu, inkoherentzia, intolerantzia, etab. esanez. Edozein kasutan, 'ez‑ + izena' egitura (ez‑tolerantziaΌ) ez da gomendagarria. Jakina, euskaraz oinarri den izenondoa eskura dugunean, ez dago arazorik (bidegabe : injusto ‑‑> bidegabetasun/‑keria : injusticia).

• aditzak:

'In‑ + aditza' ordezkatzeko, euskaraz esanahi bereko aditzik ez badugu (invalidar : baliogabetu, inmutar : artegatu/estutu/larrituΌ, inhabilitar : ezgaitu/gaieztu), mailegua (inkomunikatu) beste biderik ez dago, nonbait.

• infra‑ (ik. sub‑ 2. adiera)

• inter‑ (entre‑)

‑Izenondo erlazionalekin euskaraz 'izena + arteko' dugu ordain jatorra: nazioarteko, zelularteko, saihetsarteko, lerroarteko, ministroarteko, planetarteko, hortzarteko, bokalarteko, lanbideartekoΌ

‑Izenak eta aditzak dira arazoak sortzen dituztenak, ez baitugu geurezko egitura jatorrik. Batzuetan ez dugu arazorik: interrumpir : eten, intercalar : tartekatu, intermediar : bitarteko lana eginΌ Beste batzuetan 'elkar' erabiltzen dugu aditzaren osagarri zuzena denean (elkar salatu : fr. entr´accusser, elkar jo : fr. entre‑battre, elkar hil : fr. entre‑tuerΌ). Hortik aurrera egitea arriskutsuegia litzateke (hurrengoen antzekoak sortuz, adibidez, elkar‑ebakidura : intersección, elkar‑truke : intercambioΌ). Bestela, ordainik ezean, hobe litzateke mailegua osorik hartzea.

• non‑

Aurrizki hau, frantsesez (nonpareil, non‑sens, non‑execution) eta ingelesez (non‑resident, non‑pareil, non‑sense) izenaren eta izenondoaren aurretik erabiltzen da eta espainolez ere hedatuz doa (no violencia, no de leyΌ). Euskaraz batez ere 'non + izenondoa' egituraren ordain, 'ez + izenondoa' egitura berria hedatzen ari da: ez‑ohiko, ez‑legezkoΌ Dena den, partizipioa dagoenean 'partizipioa + gabe' litzateke egokiena (markatugabe eta ez ez‑markatu, jokatugabe eta ez ez‑jokatu). Izenetarako, esan bezala, 'izena + eza' dateke ordain egokia (no violencia : indarkeria(rik) eza).

• post‑

'Izena + ondo(ko)/osteko' dugu ordain egokia "oinarriak adierazten duenaren ondokoa, ondorengoa" adierazteko: gerraoste "posguerra", operatuosteko/ondoko "postoperatorio", graduatuondoko "postgraduado", eskola‑ondoko "postescolar", kafe‑ondoko "poscafé" Ό

• pre‑

‑Aditzekin, oinarriak adierazten duen ekintza "aurretik egin" da adiera (prevenir, predecir, prejuzgar, predestinarΌ). Euskal testuetan ez da 'aurre + aditza' egitura aurkitzen orain gutxi arte. Aurretik/aurrez/lehendik ikusi, aurretik erabakiΌ izan da oro har baliatu den esapidea. Gaur egun, aurre‑ zabaldu da horretarako (aurreikusiΌ), izenen aurrean aurkitzen dugulako agian (aurrekontu, aurreiritzi, aurrizkiΌ). Ahal dela, hobe euskal egitura edo esapidea erabiltzea: prevenir : aurrea hartu, premeditar : aldez aurretik pentsatu, predisponer : lehendik gertu/gertatuΌ

‑Izenondo eta izenekin bi adiera har ditzake: a) "aurreko garaia/lekua" (precolombino, prehistoria, prenupcial, prenatalΌ); b) "aurreko zera" (prejuicio, prefijo, preadaptaciónΌ). Lehen adiera 'izena + aurre(ko)' egituraz adierazi dugu: historiaurre(iz.)/historiaurreko (iznd.), Kolon‑aurreko, ezkonaurreko, jaioaurreko, konstituzio‑aurrekoΌ Bigarren adiera, mende honetan batik bat, 'aurre/aitzin + izena' egituraz adierazi dugu: aurrizki, aurrekontu, aurrelan, aurreproiektu, aurreiritzi, aurreasmo, aurresusmo, aurrezantzuΌ Funtsezkoa da bi adiera hauek bereiztea; preescolar, esaterako, eskolaurre(ko) esaten da eta ez aurreskola (haurreskola beste gauza bat da).

• semi‑

Aurrizki honen euskal ordaina 'erdi + izenondoa/izena/aditza': erdi‑ase, erdi‑basati, erdi‑edana, erdi‑itsu, erdi‑zahartuaΌ; erdi‑bertsolari, erdi‑emakume, erdi‑euskaldun, erdi‑jokalariΌ; erdi entzun, erdi lagundu, erdi iratzarriΌ Dena dela, aditzekin gutxitxo erabiltzen da, normalagoa da erdizka aditzondoaz baliatzea.

• sobre‑/super‑/supra‑

‑"Oinarriak adierazten duenaren gainekoa" adieran izenei eta batez ere izenondo erlazionalei eransten zaie eta '‑gain(eko)' izan daiteke euskal ordaina: saihets‑gaineko "supracostal", gibel‑gaineko "suprahepático", lurrez‑gaineko "supraterrenal", atalgain "soprepuerta", kilagain "sobrequilla"Ό

‑"‑z gain, ohikoa baino gehiago" adiera, euskaraz gain‑ lehen osagai gisa ipiniaz eman daiteke: gainsoldata "sobresueldo", gainordain "sobrepaga", gainzama "sobrecarga", gainprezio "sobreprecio"Ό Erdarazko 'super‑ + aditza' egituraren ordain gisa 'gain+aditza' eta 'lar+aditza" proposatu dira: gainjarri "superponer", gainelikatu "sobrealimentarse"Ό lar‑kargatu, lar‑saturatu "sobresaturar"Ό Aditzarekin ikusten den superbizi "sobrevivir", berriz, bizirik iraun esapide zaharragoaren ordez eta erdaren eraginez sortua dirudi (ez da oso gomendagarria).

• sub‑

‑"sub‑ + [+gizakia]" dugunean, euskaraz 'izena+orde' izan daiteke ordain egokia: delegatuorde, diakonoorde, idazkariorde, lehendakariorde, sailburuorde, zuzendariorde, dekanorde, errektoreordeΌ

‑"azpiko zera" eta "azpian zertu" adierak 'azpi+izena/aditza" egituraz eman daitezke: azpiegitura, azpieuskalki, azpimultzo, azpisail, azpititulu, azpibatzordeΌ; azpimarratuΌ "Oinarriak adierazten duenaren azpi(ko)a" (lekua, oro har) adierazteko, berriz, 'izena+azpi(ko)' edo 'izena+‑peko' dira ordainak: lurrazpiko/lurpeko, itsasazpiko/itsaspeko, tropikopeko, azalazpi(ko)/azalpe(ko), matrailazpiko/matrailpekoΌ Dena den, banan‑banan aztertu behar dira adierak: adibidez, subarrendar hitzaren adiera "errepikapena" den neurrian, ordaina berrakuratu (berrakuran eman/hartu) izan daiteke eta ez azpiakuratu edo antzekorik.

• super‑

‑"Goikoa" adierarako ik. sobre‑.

‑ Izenondoekin "gradu gorena" adierazteko euskaraz oso, txit, erabat, biziki, sano, izugarri, arrontΌ ditugu, baina umeen ahotan batez ere, super‑ aurrizkia zabaldu da: super ona, super polita, super garestiaΌ Izenekin super‑ aurrizkia mailegatu dugu (super‑gizona).

• supra‑ (ik. sobre‑)

• vice‑ (ik. sub‑, lehen adiera)