Nork ez du ikusi, argazki edo marrazki batean, begi-nini bertikaleko begirik? Ornodun askok dituzte holako begiak. Begi-nini horiek gaueko bizimoduarekin lotu izan dira iraganean, baina lotura hori ez dago argi. Gainera, badirudi bestelako hautespen-indarrek jokatu dutela ezaugarri horren alde.

Izan ere, argi-intentsitatea apala denean ikusi ahal izateko, begi-nini bertikalek ez dute ezertan [...]]]>

Begi-nini bertikalak dituen sugea

Nork ez du ikusi, argazki edo marrazki batean, begi-nini bertikaleko begirik? Ornodun askok dituzte holako begiak. Begi-nini horiek gaueko bizimoduarekin lotu izan dira iraganean, baina lotura hori ez dago argi. Gainera, badirudi bestelako hautespen-indarrek jokatu dutela ezaugarri horren alde.

Izan ere, argi-intentsitatea apala denean ikusi ahal izateko, begi-nini bertikalek ez dute ezertan laguntzen; begi-nini horiek dituzten animaliek guztiz zabaltzen dituzte gauez, borobil bihurtzen dituzte. Gauez, argi gutxi dagoenean, bestelako ezaugarriak eduki behar dituzte begiek ikusi ahal izateko. Ikus dezagun kontu hau lehenik.

Bi eratako zelula fotohartzaileak ditugu ornodunok, makilak eta konoak. Horiexek dira ematen dizkiegun izenak. Konoek uhin-luzera desberdinak bereizten dituzte eta hori dela eta, koloreak hautematen ditugu eurei esker. Baina ez dira egokiak argi-intentsitatea apala denean. Makilek ez dute balio koloreak bereizteko, baina askoz ere sentikortasun garaiagoa dute eta argi-intentsitate apalak ere kitzikatu egiten ditu horri esker. Hortaz, gaueko bizimodua duten ornodunen fotohartzaile gehienak makilak dira, horiexek baitira gauean ikusteko egokienak. Horrez gain, kornea handiak eta konkordura handikoak dituzte; handia dute aurreko ganbara, eta leiar handi eta esferikoa ere. Bestalde, begi-nini borobilak dituzte gaueko animalia askok, eta nahikoa handiak dira foku-distantziari dagokionez.

Zein da, orduan, begi-nini bertikalen abantaila? Malgutasun handia eskaintzen dute begiak har dezakeen argi-intentsitateari dagokionez. Izan ere, irekiera-maila oso desberdinak lor ditzakete eta, beraz, argi-intentsitate garaia dagoenean kasik itxita gera daitezke eta apala denean, guztiz irekita, ia borobil dute. Hortaz, oso begi-nini egokiak dira egunaren edozein unetan (gauez zein argiz), jardun dezakeen animalia batentzat.

Baina aurrekoaz gain, bada ikertzaile-talde australiar batek proposatu duen bigarren abantaila bat, elikatze-moduarekin zerikusirik duena. Ikertzaile horiek pentsatu zuten zelatan egoten diren harrapariei alboetatik hurbiltzen zaizkien harrapakinak zehaztasun handiz ikusteko oso egokiak direla begi-nini bertikalak. Izan ere, begi-ninia bertikala izanik, eremu-sakontasun eta zehaztasun handiagokoak gertatzen dira irudiak plano horizontalean bertikalean baino. Hortaz, eseri-eta-itxaron moduko harraparientzat oso egokiak suertatzen dira begi horiek, horien harrapakinak alboetatik (buruaren plano horizontalean) iristen baitzaizkie.

Lehen esan bezala, asko dira begi-nini bertikalak dituzten ornodunak, baina narrastietan oso ugariak dira. Hori dela eta, ikertzaile-talde australiarrak Australiako sugeen (Acrochordidae, Colubridae, Elapidae, Homalopsidae eta Pythonidae familietako 127 espezie) begiak aztertu zituen eta bizimoduarekin (gaueko, egunekoa edo egun osokoa) eta ehiza-moduarekin (aktibo, misto edo eseri-eta-itxaron) harremanetan jartzen saiatu ziren.

Erdietsi zituzten emaitzak, berriz, harrigarri suertatu ziren ikertzaileentzat. Izan ere, eta itxaron ez bezala, gaueko bizimodukoak ziren begi-nini bertikala zuten suge asko. Ikertzaileen arabera, gaueko sugeek egunez ere jardun behar izaten dute askotan, eta egoera horretan, balio handikoa izan daiteke begi-nini bertikala, argi-intentsitate garaien menpe daudela jardun ahal izateko.  Proposatu zuten ehizatzeko moduaren eta begi-niniaren morfologiaren arteko harremana, berriz, baieztatu egin zuten. Hau da, zelatan egoten diren “eseri-eta-itxaron” moduko harrapari gehienen begi-niniak bertikalak ziren, eta ehizatzeko modu aktibo edo mistoa zuten espezieenak, berriz, esferikoak.

Beraz, artikulu honen izenburuko galderari erantzuteko, esango genuke begi-nini bertikalei esker hobeto antzeman daitezkeela alboetatik hurbiltzen diren harrapakinak.

Iturria: F. Brischoux, L. Pizzatto & R. Shine (2010): “Insights into the adaptive significance of vertical pupil shape in snakes” Journal of Evolutionary Biology, vol. 23: 1878–1885

Begi tubularrak dituzten arrainez aritu ginen aurreko sarrera batean. Arrain horien artean bada bat bereziki deigarria dena, Macropinna microstoma izen zientifikoa duena. Opisthoproktidae familiako Macropinna generoko espezie bakarra da arrain hori.  Espezie honetako arrainak 600-1.000 mko sakoneretan[1] aurki daitezke Itsaso Bareko alde subartiko eta epeletan; Bering Itsasotik hasita iparrean, Japoniaraino mendebaldetik eta Baja [...]]]>

Begi tubularrak dituzten arrainez aritu ginen aurreko sarrera batean. Arrain horien artean bada bat bereziki deigarria dena, Macropinna microstoma izen zientifikoa duena. Opisthoproktidae familiako Macropinna generoko espezie bakarra da arrain hori.  Espezie honetako arrainak 600-1.000 mko sakoneretan[1] aurki daitezke Itsaso Bareko alde subartiko eta epeletan; Bering Itsasotik hasita iparrean, Japoniaraino mendebaldetik eta Baja Kaliforniaraino ekialdetik. 1939 urtean aurkitu zen lehenengoz espezie hau eta beraz, arrain honen ezaugarriak aspalditik ziren ezagunak: arrain txikiak dira, 4-5 zm dituzte luzeran eta euren itxurari buruz aipagarriena zera da: aho txikia dutela eta buruaren goialdean gorantz zuzenduta dauden bi begi zilindriko dituztela. Izan ere ingelesez “barreleye” izenez ezagutzen dira opistoproktido hauek; gazteleraz “ojobarril” izen arrunta  erabiltzen da eta, hortaz euskaraz upel-begiko arrain izena ondo egokituko litzaioke agian.

Oraintsu arte misteriotzat zuten nola konpontzen zen Macropinna harrapakinak ehizatzeko, bere bi begi tubularrak bizkarrean finkatuta baititu, ahoa aurre aldean kokatuta dagoen artean. Beste modu batera esanda, ahoa ez dago ikusmen eremuaren barruan. Nola lor dezakete harrapakinak ehizatzea begiak gorantz begira dauden artean ahoa aurrera begira dagoela? Nola lortuko genuke guk eskuak erabili gabe  zerbait irenstea uretan murgilduta gaudela ahoa daukagun tokian izan beharrean kazkezurraren erdi-edian izango bagenu?

2008an Kaliforniako  Monterrey Badiako Akuarioko ikertzaileek 2004an egindako “in situ” behaketak argitaratu dituztenean argitu da paradoxa zirudien arrain hauen elikatzeko modua. Bideoan grabatutako irudiei esker, hasteko, arrain hauen benetako itxuraren berri izan dugu. Irudiak hartzeko eta animaliak harrapatzeko tramankulua itsas hondora bidali zutenean eta Macropinnaren lehen aleak grabatzea lortu zutenean ikerlariei deigarrien egin zitzaien lehen gauza zera izan zen: arrain hauek uste zena baino buru handiagoa eta gardena dutela! Ezaugarri bitxi hori deigarria egin zitzaien 1939tik ordurarte inoiz ez zelako izan buruko ezkutu garden horren berririk; antza denez, upel-begiak arrantzatzen zirenean ur sakonetatik sareen bidez ateratzerakoan estruktura hauskor hori guztiz kaltetua gelditzen zen.

Hemen txertatu dugun irudian oso ondo ikusten da buru gardena; izan ere  begiak diruditen baina izatez sudur errosetak diren estrukturen azpitik hasita bizkarreko eskatak hasten diren lekuraino luzatzen da estalki gardena, begi tubularrak goitik eta alboetatik babestuz. Irudian oso nabarmen diren kupula berdeen azpian daude kokatuta begi tubularrak; kopa horiek lenteak dira eta  dituzten pigmentu berdeei esker, arrain hauek bizi diren sakoneretara heltzen den argi apurra xurgatzen dute, eta horrela zorrotzago hauteman dezakete inguruko animaliek igorritako bioluminiszentzia. Esan bezala, begi tristeen itxura duten aho txikiaren gaineko estrukturak sudurzuloak dira eta benetako begiak buruaren barruan, goialdean daude kokatuta; begiak inguratzen eta babesten, fluidoz beteriko ganbara dago, ezkutu gardenak estaltzen duena.

Baina beste aurkikuntza bat ere egin zuten ikerlari hauek in situ egindako grabaketetan oinarrituta: Macropinnaren begi tubularren ohiko kokapena dortsala bada ere, behar denean begien kokapena aldatu egin dezakete, aurpegirantz zuzenduz. Laborategira eramandako aleak aztertuz, begien mugimenduak eragiten zituzten jarrerak eragin zitzaizkien, kasu gehienetan emaitza positiboak lortuz. Behatu zen errotazio-mugimendurik ikusgarriena 75 bat gradukoa izan zen. Aurretiaz ere ezaguna zen begi hauen muskulatura konplexu samarra zela, baina begien mugitzeko gaitasunaren behaketak argitu du hain zuzen ere zein betebehar zuten muskulu horiek denak, begi-hodiak norantza zuzentzen diren ezartzea, beharrizanen arabera. Hain zuzen ere bizkarreko ohiko kokapenean daudela begiek goian gertatzen denaren berri ematen dute, eta jateko zerbait interesgarria hautematen denean, begiak ahoaren planorantz hurbil daitezke erasoaren eraginkortasuna hobetzeko. Bestalde, begiak mugitu ahal izateak ikusmen-eremua izugarri zabaltzea ahalbidetzen du, eta goian tarte hestu baten gertatzen denaz gain arrain hauek alboetan eta aurrean dagoenaz ohar daitezke begien mugitzeko gaitasunari esker.

Esan dezakegu, beraz, Macropinnaren begiak moldapen ebolutiboaren adibide paregabeak direla. Begi tubularrak izatea berez moldapena izanik, kontuan hartzen badugu begien jarrera ez dela finkoa, baizik eta begiak alde dortsaletik rostralerantz mugi ditzaketela arrain hauek komeni zaienean, moldapena are miresgarriagoa egiten zaigu. Eta moldapen horri etekin guztia ateratzeko, bada, begien errotazio-ahalmenari dagokion azalera, buru osoa nonbait, gardena behar du izan, bestela begiek ezin izango lukete ikusi eta….Bai, bitxia benetan itsas sakoneretako arrain hau, baina dituen ezaugarri “arraro” guztiek dute zentzua animalia horren bizilekua eta bizimodua ezagututa. Itsasoaren barruan argia eta ilunaren arteko alde horretan bizirauteko moldapen sakonak besterik ez dira “Hogei mila lekoatako urazpiko bidaia” tik ateratakoa dirudien animalia harrigarri honen ezaugarri bitxiak.