Tenperaturak animalien jardueran izan dezakeen eragina garrantzi handikoa izan daiteke. Erreakzio kimiko oro dira tenperaturaren menpekoak. Beraz, tenperaturaren menpekoak dira erreakzio kimikoetan oinarritzen diren funtzioak ere; horren adibideak dira elikagaien zurgapena eta muskuluen uzkurketa, besteak beste. Hortaz, ingurune-tenperatura apalek mugatu egin dezakete animalia poikilotermoek egin ditzaketen mugimenduak, eta horrek garrantzi handiko ondorioak izan ditzake; esate baterako, harrapakin bat harrapatu ahal izateko edo harrapari batengandik alde egin ahal izateko ezinbestekoak izan daitezke mugimendu horiek.

Hain mugagarri gerta daitekeenez, animalia poikilotermo askok, neurri batean bederen, menpekotasun termiko hori murrizteko gaitasuna garatu dute. Hau da, animaliaren funtzioen eta metabolismoaren menpekotasun termikoa itxaron litekeena baino apalagoa izatea lor dezakete hemen zehaztuko ez ditugun zenbait mekanismoren bitartez. Horri esker, jakina, espezie horien txoko ekologikoa zabal daiteke, batez ere lehorreko animaliak badira, lehorrean tenperatur aldaketa bortitzagoak eta handiagoak gertatzen baitira ur-medioetan baino.

Aipatu menpekotasun termikoaren apaltze horrez gain, tenperaturaren aldagarritasunaren eragin zuzena ekiditeko bestelako taktikak garatu dituzte animalia zenbaitek ere, eta hemen horietako bat ikusiko dugu. Kamaleoiek garatu duten “trikimailuaz” arituko gara hurrengo lerroetan.

Kamaleoiak, beste narrasti guztiak bezala, poikilotermoak dira, baina oso txoko ekologiko zabala dute, batez ere euren antzekoak diren muskerrekin erkatzen baditugu. Kamaleoiak, “eseri-eta-itxaron” harrapariak dira. Mugitzen geldoak dira, eta gainera, kriptiko samarrak, oso ondo kamuflatzen baitira dauden inguruarekin; horri esker, balizko harrapakinak ez ohi dira ohartzen euren presentziaz. Eta harrapakinak ehizatzeko oso prozedura berezia dute: mihiaren jaurtitze balistikoa hain zuzen ere. Kamaleoien mihiaren jaurtitze-irudiak gogoan ditugu gehienok, seguraski, telebistako dokumentaletan askotan agertu baitira. Oso azkar jaurtitzen dute mihia; gorputzaren luzeraren bikoitza izan daitekeen arren, 0’07 segundutan luza dezakete (400 ms^-2-ko azelerazioa). Ezaguna denez, produktu itsaskorra dute mihian eta bertan geratzen dira, itsatsita, mihiak ikutzen dituen intsektuak. Horixe da, hitz gutxitan, kamaleoien ehiza-prozedura.

Lehen esan bezala, oso txoko ekologiko zabala dute kamaleoiek, tenperatura-tarte zabaletan ehizatzeko ahalmena baitute. Ahalmen hori mihiaren mugimenduaren izaerari dagokio. Izan ere, mihia luzatzeko mugimendua ez baita muskuluek eraginda, mihiaren kolagenozko osagai  elastikoek baizik. Dirudienez, muskularra dena, mihia biltzeko mugimendua da; gero, luzatzen denean, askatu egiten da lehenago biltzerakoan sortu den tentsioa. Nolabait esatearren, baleztaren funtzionamenduaren antzekoa da kamaleoiaren mihiarena. Mihia biltzea, balezta bandatzearen moduko eragiketa da eta gero, bandatuta egonik, askatzea besterik ez dago. Horri esker, mihia luzatzeak, mihia jaurtitzeak, ez du menpekotasun termiko handiegirik erakusten: 10ºC-ko beherakada batek mihiaren abiaduraren eta potentziaren %10-20 jaitsiera dakar bakarrik, baina muskuluen uzkurtzearen abiadura eta potentzia %40 baino gehiago beheratzen da tenperatura-jaitsiera beraren ondorioz. Hau da, tenperatura apalegiek ez dute gehiegi murrizten mihia luzatzearen abiadura, bai ordea askatu osteko biltzearena. Baina intsektuak ehizatzerako orduan, mihia jaurtitzea da gakoa.

Trikimailu ederra kamaleoiek erabiltzen dutena! Horri esker oso tenperatura desberdineko tokietan bizi daitezke eta, gainera, goiz goizetik ehiza dezakete toki hotzetan, euren antzekoak diren beste narrastiek, hotzak eraginda, egin ezin dezaketena.

Christopher V. Anderson & Stephen M. Deban (2010): “Balistic tongue projection in chamaleons maintains high performance at low temperature.” PNAS, 107: 5495-5499.

Hirudo medicinalis dugu, izainen artean, Europan ezagunena; odolusteak egiteko aspalditik erabili da. Duela 2.500 urte Egipton erabiltzen hasi ziren, greziarrek jarraitu zuten erabiltzen, eta geroztik, duela gutxi arte erabili izan dira helburu horrekin. Oinarri zientifiko zuzenik gabeko jardunbidea zen, Hipocrates-en lau humoreen teorian sustraitua. Hori dela eta, XIX mendearen geroztik gero eta gutxiago erabili izan da Hirudo helburu horrekin.

Hala ere, azken hogei urteotatik hona berreskuratu egin da odolustearekin jardutea, nahiz helburu eta arrazoi desberdinengatik izan den. Antza denez, mikrokirurgiarako lagungarri samar gertatzen dira izainak. Hirudo-k, bizkarroiari koska egiten dionean, bi eratako gaiak erabiltzen ditu zurrupatze-lana errazteko; bata analgesikoa da eta antikoagulatzailea bestea; “hirudina” izena eman diote antikoagulatzaileari. Analgesikoari esker bizkarroia ez da ohartzen koskaz eta ez du aurkako neurririk hartzen. Eta antikoagulatzaileari esker errazago iragaten da odola izainaren digestio-sistemara.

Bada, antikoagulatzailea da mikrokirurgian laguntza ematen duena. Izan ere, izainak ez du bere lan kirurgikoa egiten odola zurrupatzen duen bitartean, zurrupatzeari uzterakoan baizik. Bukatzen duenean zauritxo bat uzten du; “hirudina” delakoaren eraginari esker zauritxoa ez da orbaintzen eta odoluste txiki baina etengabea sortzen du. Horixe da zirujauek bilatzen dutena. Askotan, ebakuntza baten ostean zain-odola pilatzen da ebakitako ehunetan[1] eta ehuna kaltetua gera daiteke horren ondorioz. Esan bezala, izainek sorturiko odoluste txikien bitartez ekidin dakioke kalte horri. Betazal, hatzamar eta belarrien ebakuntzetan erabiltzen dira izainak, bai eta estetika-ebakuntza zenbaitetan ere. Dena den, izainek alergia-erreakzioak eta infekzioak sor ditzaketenez, heparinaz hornituriko “izain mekanikoak” fabrikatu nahi dituzte egiazko izainik erabili behar ez izateko.

Izainen erabilgarritasun ezohiko baten berri izan dugu duela gutxi. Aurtengo urriaren 19ko The Ottawa Citizen Kanadako egunkarian irakurri dugu lapurketa bat gertatu zen tokian aurkituriko izain batean zegoen odolaren DNAren azterketari esker jakin ahal izan zuela poliziak lapurraren nortasuna. Lapurketa, Australiako Tasmanian gertatu zen 2001ean. Bi lagunek, 71 urteko andra bati 500 $ lapurtu zioten bere basoko etxean. Dirudienez, lapurketaren tokia miatzerakoan, izain bat aurkitu zuen poliziak eta izainaren odola erautsi eta analizatu egin zuten. Zazpi urte beranduago, droga-delitu batean ustez inplikaturik zegoen gizon bat atxilotu zuten eta bere odolaren DNA-azterketa egin zutenean lagin zaharraren DNA bera zela ikusi zuten. Zer pentsatuko zuen lapurrak? Konturatuko ote zen zainaren koskaz lapurketaren egunean?

Eta begira izainen zer beste erabilera bitxia egin daitekeen: gure (JIPI) aitonak, frontoian pilotan jokatu ondoren izainak jartzen zituen eskuen larruazalaren gainean, odola zurrupa zezaten eta puztuta zeuden eskuak bere onera itzul zitezen. Harrigarria? Baliteke, baina mikrokirurgian ematen zaien erabilera bera ematen zien berak izainei.

Izeba zaharrak, bestalde, izainak gordetzen zituen kristalezko ontzi batean. Hirudo medicinalis espeziekoak ziren izainok, eta oso ederrak ziren. Horixe zioen izeba zaharrak eta halaxe uste nuen nik ere. Marroi berdeskak ziren eta marra gorri ikusgarri bat zuten goialdean. Izeba zaharrak baraurik zituen ontzian, handik ez baitzituen ateratzen ezertarako, elikatzeko ere ez, noski. Nonbait irakurri dut izain horiek urtebete iraun dezaketela baraurik, baina izeba zaharrak behin esan zidan bere izainek bi urte zeramatela etxean, bilobek errekatik ekarri zituztenetik.

Izainak denbora luze egon daitezke jan gabe, euren fisiologia horretara oso ondo moldatua dago eta. Aipatzekoa da bere bolumenaren halako hamar izan daitekeela izain batek bizkarroiari zurrupatzen dion odola. Denbora luze jan gabe egoteko moduko janeurria da, zalantzarik ez dago; gainera, bere ehunak ere berzurga ditzake behar izanez gero. Izan ere, zentzu handikoa da ahalmen hori izainengan, bizkarroi bat utzi eta hurrengoa aurkitu arte denbora luze igarotea gerta baitaiteke. Azken batean, ur masa jakin batetik hurrengo zaldia, hurrengo behia edo Humphrey Bogart[2], esaterako, noiz pasako den ez dago jakiterik, eta oso tarte luzea izan daiteke igaroko dena. Gogora ezazu, irakurle: ber gauza gertatzen zitzaion “Pitoiaren baraualdiak” izenburuko sarreran aurkeztu genuen pitoi sugeari.

[2] Gazteek seguraski ez dute ikusi “Afrikako Erregina” izenburuko filmea. Filme horren eszena batean, izainez beterik agertzen da protagonista, Humphrey Bogart, ontzi bat bultzatzeko uretan sartu ondoren.