|
|
![Mesonychoteuthis_hamiltoni[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2010/01/Mesonychoteuthis_hamiltoni1.jpg "Mesonychoteuthis_hamiltoni[1]") “El rojo” (Bernhard Kegel) zientzia-fikziozko eleberri bat da. Biologoa da idazlea eta Alemanian ezagun samarra, dirudienez. Eleberriaren literatura-kalitatea, apalegia izan barik ere, ez da beste munduko gauzarik. Ondo idatzita dago, hori bai, eta gainera, bistakoa da idazlea zientzialaria dela eta idazten duenaz badakiela. Eleberri horretatik harturiko pasartea (141. or.) da hurrengoa:
“Noizean behin, larruazal leun eta garbi haien gainetik pasatzen zuen mihia. Baina bakarrik itxura fresko eta osasungarria zuten animaliekin, nazka ikaragarria ematen baitzion. Ehunek amoniakoa ote zeukaten jakin nahi zuen: animaliek amoniako usainik ez zutenez, eta berak laborategirik ez zuenez, gustu-zentzumenera jo behar zuen egiaztatzeko. Euren ehunetan amoniako asko duten txibiek flotatu dezakete, grabitatearen eraginpean egongo ez balira bezala; txibia handiek ere, -txibia erraldoiek barne-, flotatu dezakete horri esker. Jon Deaverek erakutsi zion amarrua, baina erakutsi aurretik, bakarrik gourmet eta zefalopodomanoei gomendatzeko modukoa zela esan zion, parregura sarkastiko bat azaldu zuelarik aldi berean. Orain Hermannek bazekien bere adiskide australiarrak zer adierazi nahi zion.”
Eleberriko pasarteak ederki azaltzen du txibia erraldoien ezaugarri bitxi hori. Izan ere, Asturiaseko kostaldearen aurreko uretan harrapatu dituzten txibiei buruz horixe azpimarratu izan dute egunkarietako kroniketan, amoniako asko eta oso haragi gogorra dutela ere. Jakina, txibia erraldoiak jangarriak ote diren izaten da egunkariek aipatzen duten kontua, eta bi horiek dira ematen diren jangarriak ez izatearen arrazoiak. Gizakiok ezin ditzakegu jan, ez, baina zeroiek ez dute jateko inolako eragozpenik; izan ere, katxaloteen harrapakinak dira txibia erraldoiak[1].
Architeuthis generoan sartu dituzte orain arte aurkitu diren txibia erraldoi guztiak. Zortzi espezie deskribatu dira, baina litekeena da egiazko kopurua txikiagoa izatea. Izenak berak dioenez, tamaina handikoak dira, ornogabe handienak, zalantzarik gabe. Eme handienak 13 m luze dira hegal kaudalaren puntatik bi garro luzeenetako puntetara, eta 10 m-ko luzera dute ar handienak. Garroak kenduta, 5 m dute luzean, gutxi gorabehera. Gutxi da animalia hauei buruz dakiguna; izan ere, bizirik eta bere medioan zeuden Architeuthis generoko txibien lehen argazkiak 2004an atera zituzten eta 2006ko abenduan lehen filmea.
Txibien artean eta, oro har, ornogabeen artean ere, luzeena da Architeuthis. Ez da, baina, masa handiena duena. Masari erreparatuz gero, “txibia kolosala” da ezagutzen den ornogabe, -eta txibia-, handiena. Mesonychoteuthis hamiltoni du izen zientifikoa eta txibia erraldoiaz baino gutxiago dakigu kolosal horri buruz. Izan ere, oso ale gutxi harrapatu dira. Txibia kolosal handiena, 2007ko otsailean harrapatu zuten Zelanda Berriko uretan. Ia 500 kg-ko pisua zuen eta 10 m luzeran. Hala ere, adituek uste dute 12-14 m-ko luzera dutela espezie honetako ale handienek.
Bai txibia erraldoiak, bai kolosalak ere, biak bizi dira ozeanoetako ur abisaletan. Ehunetan duten amoniakoari esker, uraren dentsitate berbera lortzen dute eta flotatzeko ahalmen handia ematen die horrek. Harrapariak dira baina, aldi berean, harrapakinak ere. Lehen esan bezala, katxaloteen harrapakinak dira. Izan ere, katxaloteen urdailetan aurkituriko aztarnak oso garrantzitsuak izan dira ur sakonetako zefalopodo horien ezaugarri anatomikoak ezagutzeko.
Bi txibia espezie horiek “gigantismo abisal” edo “ur sakonetako gigantismo” izenez ezaguna den gertaera baten adibide ezin hobeak dira. Ur sakonetan bizi diren ornogabe asko eta asko oso handiak dira, sakonera txikiko uretan bizi diren euren taldeetako kide hurbilenak baino askoz ere handiagoak. Isopodo erraldoia (Bathynomus giganteus), txangurru japoniarra (Macrocheira kaempferi), sardinzarren erregea (Regalecus glesne), olagarro zazpi besoduna (Haliphron atlanticus) eta beste txibia zenbait dira gigantismo abisal horren beste adibideak.
Ur sakonetako gigantismoaren zergatia azaltzeko bi hipotesi nagusi erabili dira. Bizi-zikloen teoriaren araberakoa da bata, eta oinarri metabolikokoa bestea. Lehen hipotesiaren arabera, baliabideak urriak direnean eta ale handien bizirik irauteko probabilitatea ale txikiena baino handiagoa denean, hazkunde somatikoari ematen zaio lehentasuna eta, beraz, atzeratu egiten da ugaltzea. Ale helduen tamaina, handia izaten da horren ondorioz, oso handia zenbait kasutan. Metabolismoa eta tamainaren artean dagoen erlazioan du oinarria bigarren hipotesiak. Horren arabera, handia izateak aldeko nabarmenak ditu baliabide oso urriak diren tokietan, energetikoki askoz ere eraginkorragoak baitira animalia handiak txikiak baino. Gogora ezazu, irakurle, “Elefantea eta basasagua” izenburuko sarreran idatzi genuena; orduan azaldu genuen metabolismo eta tamainaren artean dagoen erlazioa.
![colossal_squid_compared[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2010/01/colossal_squid_compared1.gif "colossal_squid_compared[1]")
[1] Nahiz ez diren, askotan esaten edo idazten denaren aurka, katxaloteen harrapakin nagusiak. Izan ere, oso gutxi dira zeroien urdailetan aurkituriko txibia erraldoien haztarnak.
Oharra: Marinebio webgunetik hartu ditugu irudiak. Lehena, Zelanda Berriko Arrantza Ministerioarena da.
![hp_egel[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/12/hp_egel12-300x168.jpg "hp_egel[1]") Zimitz musukatzaileaz aritu ginen aurreko sarrera batean eta azaldu genuen Europako zoologikoetan intsektu horiek erabiltzen hasiak direla bertan dauden animaliei odol-laginak hartzeko. Baina zimitz musukatzaileak ez dira erabilgarri suertatu diren animalia hematofago bakarrak. Zimitz horiek baino askoz gehiago erabili izan dira eta erabiltzen ari dira izainak; odolusteak egiteko erabiltzen dira hain zuzen ere. Izain guztiak, hala ere, ez dira elikatzen odolaz. Harrapariak dira zenbait, eseri-eta-itxaron motakoak batzuk eta ehiztari arruntak besteak. Baina egia da gehienak odolaz elikatzen direla: hematofago ektoparasitoak dira.
Hirudo medicinalis dugu, izainen artean, Europan ezagunena; odolusteak egiteko aspalditik erabili da. Duela 2.500 urte Egipton erabiltzen hasi ziren, greziarrek jarraitu zuten erabiltzen, eta geroztik, duela gutxi arte erabili izan dira helburu horrekin. Oinarri zientifiko zuzenik gabeko jardunbidea zen, Hipocrates-en lau humoreen teorian sustraitua. Hori dela eta, XIX mendearen geroztik gero eta gutxiago erabili izan da Hirudo helburu horrekin.
Hala ere, azken hogei urteotatik hona berreskuratu egin da odolustearekin jardutea, nahiz helburu eta arrazoi desberdinengatik izan den. Antza denez, mikrokirurgiarako lagungarri samar gertatzen dira izainak. Hirudo-k, bizkarroiari koska egiten dionean, bi eratako gaiak erabiltzen ditu zurrupatze-lana errazteko; bata analgesikoa da eta antikoagulatzailea bestea; “hirudina” izena eman diote antikoagulatzaileari. Analgesikoari esker bizkarroia ez da ohartzen koskaz eta ez du aurkako neurririk hartzen. Eta antikoagulatzaileari esker errazago iragaten da odola izainaren digestio-sistemara.
Bada, antikoagulatzailea da mikrokirurgian laguntza ematen duena. Izan ere, izainak ez du bere lan kirurgikoa egiten odola zurrupatzen duen bitartean, zurrupatzeari uzterakoan baizik. Bukatzen duenean zauritxo bat uzten du; “hirudina” delakoaren eraginari esker zauritxoa ez da orbaintzen eta odoluste txiki baina etengabea sortzen du. Horixe da zirujauek bilatzen dutena. Askotan, ebakuntza baten ostean zain-odola pilatzen da ebakitako ehunetan[1] eta ehuna kaltetua gera daiteke horren ondorioz. Esan bezala, izainek sorturiko odoluste txikien bitartez ekidin dakioke kalte horri. Betazal, hatzamar eta belarrien ebakuntzetan erabiltzen dira izainak, bai eta estetika-ebakuntza zenbaitetan ere. Dena den, izainek alergia-erreakzioak eta infekzioak sor ditzaketenez, heparinaz hornituriko “izain mekanikoak” fabrikatu nahi dituzte egiazko izainik erabili behar ez izateko.
Izainen erabilgarritasun ezohiko baten berri izan dugu duela gutxi. Aurtengo urriaren 19ko The Ottawa Citizen Kanadako egunkarian irakurri dugu lapurketa bat gertatu zen tokian aurkituriko izain batean zegoen odolaren DNAren azterketari esker jakin ahal izan zuela poliziak lapurraren nortasuna. Lapurketa, Australiako Tasmanian gertatu zen 2001ean. Bi lagunek, 71 urteko andra bati 500 $ lapurtu zioten bere basoko etxean. Dirudienez, lapurketaren tokia miatzerakoan, izain bat aurkitu zuen poliziak eta izainaren odola erautsi eta analizatu egin zuten. Zazpi urte beranduago, droga-delitu batean ustez inplikaturik zegoen gizon bat atxilotu zuten eta bere odolaren DNA-azterketa egin zutenean lagin zaharraren DNA bera zela ikusi zuten. Zer pentsatuko zuen lapurrak? Konturatuko ote zen zainaren koskaz lapurketaren egunean?
Eta begira izainen zer beste erabilera bitxia egin daitekeen: gure (JIPI) aitonak, frontoian pilotan jokatu ondoren izainak jartzen zituen eskuen larruazalaren gainean, odola zurrupa zezaten eta puztuta zeuden eskuak bere onera itzul zitezen. Harrigarria? Baliteke, baina mikrokirurgian ematen zaien erabilera bera ematen zien berak izainei.
Izeba zaharrak, bestalde, izainak gordetzen zituen kristalezko ontzi batean. Hirudo medicinalis espeziekoak ziren izainok, eta oso ederrak ziren. Horixe zioen izeba zaharrak eta halaxe uste nuen nik ere. Marroi berdeskak ziren eta marra gorri ikusgarri bat zuten goialdean. Izeba zaharrak baraurik zituen ontzian, handik ez baitzituen ateratzen ezertarako, elikatzeko ere ez, noski. Nonbait irakurri dut izain horiek urtebete iraun dezaketela baraurik, baina izeba zaharrak behin esan zidan bere izainek bi urte zeramatela etxean, bilobek errekatik ekarri zituztenetik.
Izainak denbora luze egon daitezke jan gabe, euren fisiologia horretara oso ondo moldatua dago eta. Aipatzekoa da bere bolumenaren halako hamar izan daitekeela izain batek bizkarroiari zurrupatzen dion odola. Denbora luze jan gabe egoteko moduko janeurria da, zalantzarik ez dago; gainera, bere ehunak ere berzurga ditzake behar izanez gero. Izan ere, zentzu handikoa da ahalmen hori izainengan, bizkarroi bat utzi eta hurrengoa aurkitu arte denbora luze igarotea gerta baitaiteke. Azken batean, ur masa jakin batetik hurrengo zaldia, hurrengo behia edo Humphrey Bogart[2], esaterako, noiz pasako den ez dago jakiterik, eta oso tarte luzea izan daiteke igaroko dena. Gogora ezazu, irakurle: ber gauza gertatzen zitzaion “Pitoiaren baraualdiak” izenburuko sarreran aurkeztu genuen pitoi sugeari.
[1] Zain-hutsegitea deitzen zaio horri
[2] Gazteek seguraski ez dute ikusi “Afrikako Erregina” izenburuko filmea. Filme horren eszena batean, izainez beterik agertzen da protagonista, Humphrey Bogart, ontzi bat bultzatzeko uretan sartu ondoren.
![mole-rat[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/12/mole-rat1.jpg "mole-rat[1]") Somalia, Kenya eta Etiopiako larre elkorren azpian sator bat bizi da; sator biluzia du izena eta bera da ezaguna den ugaztunik arraroena. Hartzen dugun ezaugarria ia edozein dela, ez da sator biluzia bezain ugaztun bitxirik.
Izenak berak dioenez, ilajerik gabeak dira sator biluziak. Itxura berezi samarra dute, hortaz, baina itxura baino gehiago, berezia da euren sistema soziala. Kolonietan bizi diren karraskari zulatzaileak dira, eta termitak bezala bizi eta ugaltzen dira. Eme bakarra dago kolonia bakoitzean; eta eme hori da ugaltze-lan osoa egiten duena. Emeaz gain, tamaina txikiko ale arren kasta bat dago; eurak dira janari bila aritzen direnak, bai eta gordelekuak zulatzen dituztenak ere. Langileak dira, beraz, ar txiki horiek.
Heterotermia izenburuko sarreran esan genuen bezala, sator honen gorputz-tenperatura, -30ºC-, konstante mantentzen da, baina gorputz-beroaren jatorria ez da metabolismoa, bizi den zuloarena baizik. Hortaz, animalia ektotermoa da baina, teknikoki, homeotermoa da, gorputz-tenperatura ez baita aldatzen. Ugaztunen artean salbuespena da, beraz, sator biluziaren estatus termikoa eta zenbaiten aburuz, zuloetan bizitzearekin zerikusia du eraenketa termiko berezi horrek. Hala ere, Sahara azpiko Afrikako eskualdeetan beste zazpi sator espezie daude eta guztiek eraentzen dute gorputzaren tenperatura beroaren barne-ekoizpenean oinarrituta. Beraz, ez dirudi Afrikan lurrazpian bizitzea arrazoi nahikoa denik hain gertaera bitxia azaltzeko.
Bestalde, sator espezie horien arteko beste desberdintasun esanguratsuak ere badaude, baliabide-gertutasunarekin zerikusirik dutenak hain justu. Izan ere, satorren koloniak handiagoak dira baliabideak urriagoak diren inguruetan, eta handiagoa da sator-talde bakoitzaren barruko aleen arteko lankidetza ere. Hortaz, inguru txiroenetan bizi dira sator biluziak. Zulatzen dituzten lurrak idor samarrak dira, eta bazter horietan dauden landareek tuberkulu handiagoak dituzte; handiagoak eta, aldi berean, sakabanatuagoak. Beraz, zailagoa da tuberkulu bat aurkitzea, baina hori bai, aurkitzen denean janari gehiago dago tuberkulu horietan. Kontuan hartu behar da, gainera, zuloak egitea energia-kostu handiko jarduna dela.
Muturreko ingurune-baldintzen menpe bizitzeko moldapenak dira sator biluziek garatu dituzten portaera eta fisiologia. Tuberkulu bat aurkitzea oso zaila denez, satorrak gosez hiltzeko arriskua oso handia izango litzateke bakoitza bere aldetik arituko balitz jaki bila. Beraz, janaria partekatuz gero, satorren kolonia ale askok osatzea da estrategiarik egokiena. Sator biluzien talde-egitura dela eta, ale askok osatzen dute kolonia eta gainera, eme ugaltzaile bakarra egonik, talde osoaren jarraikortasuna da bermatu behar dena, ez banako bakoitzarena.
Bestetik, taldea osatzen dutenak asko izateko, txikiak behar dute izan taldeko kideak, asko eta handiak batera izatea ezina baita. Horrek, baina, aurkako nabarmena du, garaiagoa baita animalia txikien metabolismo-tasa animalia handiena baino. Eta horri dagokio, seguraski ere, endotermia galtzea, horren bitartez konpentsatzen baita, nonbait, aurkako hori. Ugaztun eta hegazti txikiak dira masa unitateko gehien gastatzen duten animaliak, energia-gastu handia dakarten bi ezaugarri batera gertatzen baitira animaliotan: endotermia eta tamaina txikia. Tamaina, kasu honetan aho biko ezpata dugu: batetik, txikiak izateagatik asko izan daitezke talde bateko satorrak, baina bestetik, gastu metaboliko garaiegia edukiko lukete, txikiak izateagatik berau ere. Beraz, tamaina txikiari uko egin ezin diezaioketenez, endotermiari egin diote uko sator biluzi bitxi hauek. Horri esker energia asko aurrezten dute eta horrek, gainera, ez die aparteko eragozpenik ekartzen, garaia eta, aldi berean, konstante samarra baita bizi diren eskualdeetako lur azpiko zuloetako tenperatura.
Bukatzeko, sator biluziaren beste bi bitxikeria aipatuko ditugu. Batetik, oso bizitza luzea dute, beste karraskari guztiena baino askoz luzeagoa: batazbeste, 30 urteko adinera heltzen dira. Eta bestetik, minbizirik pairatzen ez duen ugaztun bakarra omen da. Bi ezaugarri horiek harrigarriak dira, batez ere biak batera hartzen baditugu: azken batean, bizitza laburra duen animalia batek minbizirik ez edukitzea ulergarriagoa izango litzateke, minbizi bat garatzeko denbora nahikoa ez edukitzea gerta bailiteke; baina 30 urte minbiziak garatzeko denbora nahikoa da, nahikoa eta sobera. Ezezaguna da bitxikeria (bitxitasun) horren arrazoia, baina normala den bezala, ikertzaileen interesa biziki piztu du kontuak, minbiziaren aurkako mekanismoren bat aurkitzeko gakoa eman bailezake. Ikertzaileek minbizia ikertzeko bi animalia-eredu erabili dituzte orain arte, sagua eta gizakia. Sagua txikia da eta bizitza laburrekoa; gizakia, berriz, handia eta bizitza luzekoa. Baina sator biluziak txikiak eta bizitza lukekoak dira; hortaz, baliteke konbinazio berezi horrek zerikusirik izatea minbizirik ez edukitzearekin.
![1198631360[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/12/11986313601-300x224.jpg "1198631360[1]") Txori bat esku artean hartu baduzu, irakurle, konturatuko zinen txoriaren bihotz-taupada oso arina dela, maiztasun handiz uzkurtzen baita txori baten bihotza. Esku artean egonik, txoria ez dago egon daitekeen egoerarik lasaigarrienean eta beraz, ulergarria da normala baino arinago uzkurtzea bihotza. Hala ere, txoriaren beldurra edo urduritasuna kontuan hartuta ere, oso azkarra da txoriaren bihotzaren taupada, bizkorregia guretzat.
Aldiz, elefante bat auskultatuko bagenu, bihotza oso astiro doala somatuko genuke. Alde handia dago bi taupaden frekuentzien artean, animaliaren tamainaren arabera aldatzen baita hori. Animalia txikien bihotz-taupadak oso arinak dira, maiztasun handiz uzkurtzen dira euren bihotzak, eta kontrakoa gertatzen zaie animalia handiei. Hortaz, metabolismoa ez da tamainarekin aldatzen den funtzio bakarra. Izan ere, metabolismo-tasa eta bihotz taupada modu berean aldatzen dira tamainarekin. Ugaztunen bihotz-taupada (fh: min-1) eta tamainaren (W: kg) arteko erlazioa, honakoa da: fh = 241 x W-0’25.
Ezaguna den ugaztunik txikiena satitsu etruskoa da. 2 g-ko masa du eta bere metabolismo-tasari buruzko ideia bat edukitzeko adierazgarri samarra da honako datu hau: 2’6 g janari behar du eguneko. Hau da, bere masaren %130 jaten du eguneko eta kontuan hartu behar da animalia honen jakia intsektu eta zizare txikiek osatzen dutela[1]. Bada, satitsu etruskoaren bihotz-taupada oso arina da, ia sinesgaitza izan ere: 1.200 min-1! Eta eskerrak animalia honen bihotza nahikoa handia den. Izan ere, ugaztun gehienon bihotzaren masa gorputzaren masaren %0’6 da; satitsuaren bihotza, proportzio horren araberakoa izango balitz 0’012 g-koa izango litzateke eta bihotz-taupada 3.500 min-1-koa izan beharko litzateke, baina bihotz-muskulua ezin izango litzateke uzkurtu hain arin. Bihotzak 0’035 g-ko masa du; hau da, bere tamainaren arabera legokiokeena baino hiru bider handiagoa da. Beraz, hiru bider handiagoa izateagatik bihotza uzkur daiteke fisikoki posiblea den maiztasun batez, nahiz guri gezurra iruditzen zaigun. Ondo leitu duzu, irakurle: 1.200 taupada minutuko edo, nahiago baduzu, segunduko 20!
[1] Erkaketarako egokia den beste datu bat: elefanteek beren masaren %4 jaten dute eguneko, baina hauen kasuan landareak dira jakiaren osagaiak.
 Basasagu baten masa 30 g-koa izan daiteke; Afrikako elefante batena, berriz, 3.000 kg-koa. Basasagua ez da ugaztun txikiena, eta badago gure adibidearena baino elefante handiagorik ere (4.500 kg-korik ere bada). Baina guk adibide horiek hartu ditugu, handia (elefantea) txikia (basasagua) baino 100.000 bider handiagoa delako eta guk 100.000 bezain zenbaki borobila nahiago izan dugulako.
Aurreko bi sarreratan azaldu dugun bezala, garrantzi handia du animalien tamainak funtsezko zenbait ezaugarriri dagokionez. Gorputz-atalen masen proportzioak, esaterako, ez dira konstanteak. Pisu handiagoko hezurrak dituzte, proportzioan, animalia handiek, eta txikiek, bestalde, larruazal gehiago (hemen irakur dezakezu). Bestetik, tamainak baldintzatuak dira barne-prozesuak ere. Horixe ikusi genuen LSDa eta elefantearen istorioan, adibidez (hemen irakur dezakezu).
Metabolismoak barne-prozesu horiek guztiak integratzen ditu, eta tamainak eragin handia du animalien metabolismo-jardueran ere. Begien bistakoa da animalia handiek txikiek baino oxigeno gehiago kontsumitzen dutela eta bero gehiago disipatzen dutela. Baina hezurren masarekin gertatzen zen bezala, oxigeno kontsumoa edo bero-ekoizpena ez dira tamainaren zuzenki proportzionalak. Izan ere, masa unitateko adierazten badugu, animalia handiena baino garaiagoa da animalia txikien metabolismoa. Hau da, elefante kilo baten metabolismoa askoz apalagoa da basasagu kilo baten metabolismoa baino.
Azaltzen ari garena beste era batera irudikatzeko, esan dezakegu elefante batek basasagu baten metabolismo-tasa izango balu erre egingo litzatekeela. Hau da, ekoitziko lukeen beroa ezin izango luke disipatu behar bezalako arintasunez eta elefantearen ehunak hain arin berotuko lirateke non suak hartuko bailituzke. Izan ere, elefantearen metabolismo tasa, basasaguarenaren %5koa da; beraz, elefanteak basasaguarena izango balu, 20 bider bero gehiago sortuko luke eta ez luke izango bero hori dispatzeko modurik.
Bestalde, energiaz elikatu behar da jarduera metabolikoa; erregaiak behar dituzte animaliek horretarako. Errepara diezaiogun, beraz, gure basasaguak eta elefanteak jaten duten landare kantitateari. Eguneko 75 g jaten du basasaguak eta 150 kg inguru elefanteak. Jakina, askoz handiagoa da elefanteak jaten duen kantitatea, baina basasaguaren eguneko janeurria bere masaren halako bi eta erdi den bitartean, elefantearena bere masaren %5 baino ez da.
Metabolismo eta animalien tamainaren artean dagoen erlazio hori matematikoki aiderazita, honakoa da: R = a x Wb, non R arnas kontsumoa edo bero dispazioa den, a espezie eta zenbait ezaugarriren menpekoa den koefiziente bat den, W animaliaren masa den eta b ekuazioaren berretura den. Berreturak 1 balioko balu, menpekotasuna guztiz proportzionala (lineala) izango litzateke; hau da, R = a x W. Baina b delako horren balioa 1 baino apalagoa da. Izan ere, b = 0’75 dela esan daiteke. Asko izan dira balio horren oinarri biologikoa bilatu duten zientzialariek, eta zenbait hipotesi proposatu badira ere, gaur ez dago kontu horri buruzko inolako akordiorik ikertzaileen artean.
Oinarri biologikoa ezezaguna bada ere, erlazio horren ondorioak garrantzi handikoak dira, eta horiek bai, ezagunak dira. Lehenago esan dugun bezala, tasa metabolikoa (masa unitateko arnas-kontsumo edo bero-disipazioaren bidez adierazten dena), handiagoa da animalia txikietan handietan baino. Erlazio hori matematikoki adieraz dezakegu, aurrekoan oinarrituta. Masa unitateko metabolismoa M = R/W eta beraz, M = R x W-1. Horrek esan nahi du M = a x Wb x W-1, eta beraz: M = a x W (b-1).
Kontuan hartzen badugu b = 0’75 dela, honelaxe geratuko litzateke ekuazioa: M = a x W -0’25. Erlazio negatiboa dela adierazten du berretura negatiboak; hau da, lehenago esan dugun bezala, tamaina handitzerakoan tasa metabolikoa jaitsi egiten da.
 Burua hotz mantentzeko Thomson gazelak duen ahalmena ez da, inondik ere, salbuespen bat, garuneko tenperatura gainontzeko gorputzekoa baino baxuago mantentzeko gaitasun bera baitute ugaztun eta hegazti askok. Thomson gazelaren kasuan bezala, rete mirabile direlako sistemak erabiltzen dituzte animalia gehienek horretarako. Eta urteetan uste izan zen hori zela burua hotzago mantentzeko homeotermoek erabil zezaketeen mekanismo bakarra.
Michal Caputa fisiologo poloniarrak orain dela 5 urte argitaratutako berrikuspenean irakur daitekeenaren arabera, baina, ez omen da nahitaezkoa mota horretako bero-trukatzaile bat garuneko hozte selektiboa gauzatzeko, eta bestalde, retea izateak ez du bermatzen burua hotzago mantentzeko gaitasuna. Ba omen daude gamelua bezalako animaliak, rete karotideo oso garatua izan arren hozte selektiborako ahalmen mugatua dutenak, eta bestalde, nahiko xumea den txakurren sarea oso eraginkorra omen da.
Txoriek, bestalde, rete oftalmikoa erabiltzen dute karotideoaren ordez helburu bera lortzeko. Hauen artean ere badaude rete sinpleak dituztenak eta ondorioz garuna hozteko ahalmen mugatua, diamante mandarina izeneko txoria esaterako. Baina modu berean, ba omen daude reterik gabeko hozte selektiboa gauzatu dezaketenak, hala nola kolibria.
Bero-trukatzaile modura jokatzen duen sarea izatea ez da, hortaz, derrigorrezkoa garuna hoztu ahal izateko. Izan ere, Caputak azaltzen duenez, badago odol arteriala hoztearen ordez beste aukera bat garunaren tenperatura gainontzeko gorputzarena baino baxuago mantendu ahal izateko, garuneko rete arteriala ez duten zenbait ugaztunetan aurkitu dena: odol benosoak zuzenenan hoztea garuna. Bariante txiki batzuekin hauxe da untxi, akuri eta arratoietan gertatzen dena. Dirudienez, hipertermia gertatzen denean, garunaren ingururantz bidaltzen den odol benosoaren kantitatea emendatu egiten da. Eta odol benoso hori hoztua dago sudurretik eta buruko azaletik igaro delako, azalera horietan zehar beroa ingurunerantz disipatzen baita.
Caputaren ustez, litekeena da gizakiok ere antzeko sistema bat baliatzea gure zerebroa hipertermiatik babesteko. Gizakiaren kasuan ez da modu esperimentalean frogatu garunaren hozte selektiboa gerta daitekeenik, ez baita sekula neurtu baldintza hipertemikoak jasan behar dituzten gizabanako osasuntsuen garuneko tenperatura, baina ba omen daude zeharkako ebidentziak.
Burua hotz mantentzea zentzu figuratuan garrantzitsua bada, are inportanteagoa da garuneko tenperaturari 41 ºCtik behera eustea. Balio horretatik gora kalte larriak gertatzen zaizkio ia edozein animaliari, eta baita gizakiari ere. Ohiko baldintzen menpe, homeotermoak diren animaliek tenperatura tarte hestu baten barruan mantentzen dute, baina patogenoek, jarduera fisikoak edo/eta ingurune-baldintzek hipertermia-egoerak eragin ditzakete. Amerikako Estatu Batuetan, 1995tik hona futbol amerikarra jokatzen den estadioetan 40 bat jokalari hil dira partida jokatzen ari zirela bero-kolpeak jota. Kasu guztietan tenperatura altu eta hezetasun-maila garaietan gertatu ziren heriotz horiek, hau da, ariketak sorrarazitako bero-ekoizpena disipatzeko baldintzarik txarrenetan. Jakina denez, kaskoen bidez babesten dute burua jokalari horiek, eta kaskoak aurpegiaren azalera handi bat ere babesten du. Gauzak horrela, oso zaila suertatzen da burutik zehar beroa galtzea. Ondorioz, hipertermia gerta daiteke, eta hortik kasu larrienetan, heriotza.
Arazo hori saihesteko asmoz, Atlantako Hothead Technologies enpresak ekoitzitako kasko bereziak hasi dira probatzen errugby amerikarreko jokalariak. Kasko berezi horiek sentsore termiko bat dute erantsita, etengabe jokalariaren buruko tenperatura neurtzen duena.  Kablerik gabeko teknologiari esker, irrati uhinen bidez, jasotako datuak entrenatzailearen PDA edo ordenagailu batera bidaltzen ditu sentsoreak. Izan ere, tresna prestatua dago tenperatura balio jakin batera hurbiltzen denean, sarriago jaso dezan informazioa; eta aldez aurretik ezarritako balio batetik gorakoa bada balioren bat, alarma akustiko bat pizten du entrenatzaileak edo arduradunak egokia den erabakia har dezan. Teknologiari esker, hortaz, bada modua operazio-gunea den garunaren babeserako mekanismo fisiologikoek huts egiten dutenean hipertermiak ekar ditzakeen ondorio latzei aurre egiteko.
Hemen azaldu dugunez, oso garrantzitsua da burua hotz mantentzea; hortaz, ugaztun homeotermook tresna egokiak ditugu horretarako, baina hori bai, mugak ditu tresna horien eraginkortasuna. Mugak gainditzen direnean, baina, bizitzaren eta heriotzaren arteko ertzera iristen gara eta, zenbaitetan, ertz bera ere igaro.
Erreferentzia: M. Caputa: “Selective brain cooling: a multiple regulatory mechanism”. Journal of Thermal Biology 2004, 29: 691-702
 Ezaguna denez, jarduera fisiko garaiak energia-eskariak garaiagoak izatea eragiten du. Muskuluek lan gehiago egitean, uzkurketa-zikloak gauzatzeko beharrezkoa den gainerako energia (ATPa) sortzeko, oxigeno gehiago garraiatu behar da muskulu-zeluletako mitokondrioetaraino. Bai zirkulazio-sistemak eta bai arnas-aparatuak hartzen dute parte oxigeno gehigarri hori helarazten, lankidetza hestuan: arnas-hartzea azkartu egiten da oxigeno gehiago hel dadin difusioz arnas-organoa pefunditzen duen odolerantz batetik. Eta bestetik bihotzaren taupada-maiztasuna emendatu egiten da; sarriago uzkurtuz, denbora unitateko odol gehiago ponpatzen baita beharrizan metaboliko garaiagoa duten ehunetarantz.
Animalia asko, beraz, hatsantu egiten dira ariketaren ondorioz. Hatsantzea, baina, xede anitzeko jokaera dugu. Goraxeago esan denez, arnasketa-zikloa azkartzeko mekanismoa da, baina ariketak eragindako beroa disipatzeko ere erabiltzen da zenbait animaliaren kasuan, batez ere izerdirik botatzen ez dutenetan (ikus Munduko gauza hotzenetako bat izenburuko ekarpena). Hala ere, batzuetan ariketak sortutako beroa xahutzeko zailtasunak daudenean, hatsantzeak ba omen du hirugarren betebehar garrantzitsu bat: garuneko tenperatura balio seguruetan mantentzea.
Azter dezagun aukera hau adibide bat aztertuz: Thomson gazela izenez ezaguna den Afrikako ekialdeko gazela txikiak 15-20 kg inguru pisatzen du. Harrapari baten presiopean, 40 km h-1 abiaduran 5 minutuz korrikan aritu ondoren, jarduera metaboliko emendatuak eragindako ezohiko bero-ekoizpenak, animaliaren gorputz guztia berotzea eragiten du. Ohiko 39 ºC-ko tenperaturatik aldenduz, 44ºC-raino heltzen da odol arterialaren tenperatura. Ariketa gogorraren ondorioz, beraz, animalia homeotermo honek, modu iragankorrean bada ere, galdu egiten du gorputzeko tenperatura konstante mantentzeko gaitasuna.
Zergatik gertatzen da tenperatura-emendio hori? Harrapariaren mehatxupean korrika bizian doala, 40 aldiz emendatzen da gazelaren gastu metabolikoa. Aipatu behar da gainera, lasterketa hori ingurune-tenperatura garaietan burutzen dela. Beraz, ariketaren ondorioz ekoitzitako beroa galtzeko zailtasun handiak ditu Thomson gazelak. Ondorioz, odolaren tenperatura igo egiten da nabariki, beroa galtzeko aukerak mugatuta baitaude. Izan ere, tenperatura-emendio horrek baliteke animaliaren muskulu sistemaren funtzionamendua azkartzen laguntzea, eta beraz korrikaldiaren etekina hobetzea.
Gazelaren gorputzeko tenperaturaren emendioa ez da gertatzen beroa disipatzeko mekanismoek huts egiten dutelako ordea, animaliak frekuentzia altuko hatsantzera jotzen baitu, bai freskatzeko, baina baita oxigeno gehiago lortu ahal izateko. “Munduko gauza hotzenetako bat” izenburuko artikuluan txakurrentzako azaldu genuenez, izerdirik botatzen ez duten animalia askok erabiltzen dute hatsantzea beroa disipatzeko. Arnas-sisteman oinarritutako mekanismo horiek oso eraginkorrak badira ere, ohiko balditzen menpe behintzat, gazelaren ihesaldia bezalako larrialdiko egoeretan gertatutako bero-ekoizpenaren zama hain da handia, ezen tenperaturak gora egiten duen ezin daitekeelako sortzen den bezain beste bero disipatu.
Baina ariketak eragindako tenperatura igoera, ez da modu berean gertatzen gorputz osoan, hatsantzeari esker Thomson gazelaren garuna gainerako gorputz guztia baino hotzago mantzentzea lortzen baita. Gorputzeko tenperatura 44 ºC-ra dagoen artean, zerebroko tenperatura, ordea, ez da 41 ºC-ra heltzen. Balio seguruetan mantentzen da beraz; jakina denez, garuna osatzen duten zelulentzat oso kaltegarriak dira 41-42 ºC-tik gorako teperaturak.
Nola baina lor daiteke hatsantzearen bitartez horrelako hozte-prozesu selektiboa? Arteria karotideotik garunerantz bideratzen den odola kazkezurrera iritsi orduko ehundaka arteriatxo txikitan banatzen da; gero, garunera heldu baino lehen berriro batu egiten badira ere, bero-trukatzaile modura jokatzen duen rete mirabile bat osatuz. Sare zoragarria osatzen duten arteria txiki horiek, odol benosoz osaturiko sinu bat zeharkatzen dute. Odol benoso hori hotzago dago, hatsantzen ari den gazelaren sudurretik igaro ondoren heltzen baita sinu horretara. Horrela, arteriatxoetan zehar doan odol arteriala hoztu egiten da, beroaren zati bat odol benosorantz galtzen baitu, eta garunera heltzen denerako odol hau arteria karotideoko odola baino 2-3 ºC freskoago dago. Atunen berogailua eta sare zoragarria izenburuko artikuluan ikusi genuen bero-trukerako sare zoragarriaren sistema hau, justu kontrara jokatzen: atunen muskuluaren kasuan, odola muskulura heldu orduko berotzeko erabiltzen zen sistema bera.
Hortaz, orohar bero-galerarako mekanismoa izateaz gain, hatsantzeak ingelesez “selective brain cooling” deritzon prozesuan ere hartzen du parte. Thomson gazela adibidetzat hartu badugu ere, artiodaktilo hori ez da hozte selektibo hau baliatzen duen animalia bakarra, etxabere ungulatu askok ere mekanismo berbera erabiltzen baitute. Animalia hauei buruz esan daiteke, bai, “burua hotz” mantentzen dutela!
![Kingkong_bigfinal1[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/11/Kingkong_bigfinal11.jpg) Gazela baten eta elefante baten gorputzak irudi berean eta tamaina berdinean ikusiko bagenitu, bi ugaztunen arteko diferentzia nabarmen bat somatuko genuke, alegia elefanteak askoz itxura borobilagoa duela gazelak baino. Gorputza bera borobilagoa da elefantearena, baina hankei dagokie desberdintasun nabarmenena. Elefantearen hankak askoz ere lodiagoak dira gazelarenak baino. Proportzioez ari gara, noski.
Galileo Galilei izan zen horretaz idatzi zuen lehena bere 1637. urteko “Bi zientzia berriri buruzko elkarrizketak” saiakeran. Salvati-k azaltzen duenez, itzelezko tamainako eraikinak egin ezin daitezkeen arrazoi bertsuengatik ezin daiteke izan handiegia bizidunen tamaina. Arbola erraldoien adarrak apurtu egingo lirateke euren pisu handiaren eraginez, eta animalia erraldoien hezurrak hain lodi izan beharko lirateke euren lana ez bailukete beteko era egokian.
Arau unibertsala da hori. Proportzioan, animalia handiek hezur lodiagoak dituzte animalia txikiek baino eta, horren ondorioz, lirainagoak dira animalia txikiak. Horixe da gazela eta elefantearen itxurak hain desberdinak izateko arrazoia.
Zergatik, baina, gertatzen da hori? Zeri dagokio hezurren lodiera erlatiboa tamainarekin handitu beharra? Zergatik baldintzatzen du tamainak forma? Erantzuna erraza da, baina azalpen matematikoa behar dugu erantzuteko. Ezaguna da, batetik, egitura baten erresistentzia bere zeharkako ebakiduraren azaleraren menpekoa dela eta, azalera bat izanik, dimentsio linealaren funtzio koadratikoa dela. Animalia baten altuera edo hezur baten luzera handitzen denean, bere zeharkako ebakiduraren azalera honelako ekuazio baten arabera aldatzen da: S = a x L2, non S azalera, L luzera eta a koefiziente bat den. Eta beste aldetik, animalia baten masa, bere bolumenarekin batera aldatzen denez, dimentsio linealaren funtzio kubikoa da. Hau da: W = a’ x L3, non W masa, L luzera eta a’ beste koefiziente bat den.
Geometria hutsari erreparatzen badiogu, eta aurreko bi ekuazio horietatik ondoriozta daitekeenez, animalia baten dimentsio lineala handitzen denean, azkarrago igotzen da animaliaren masa (3ko berreturarekin igotzen baita) bere hezurren erresistentzia (2ko berreturarekin) baino. Hortaz, masa eta hezurren erresistentzia neurri berean igotzeko, hezurrak, proportzioan, gero eta lodiagoak izan behar dira. Eta horixe da gertatzen dena.
D’Arcy Thompson-ek (1961) bere “On Growth and Form” liburuan honako datuak ematen ditu: gorputzaren % 8a da saguaren hezurren masa, % 14a txakurraren hezurrena eta % 18a gizakiaren hezurrena. Ikusi dugunez, oinarri fisiko-geometrikoak ditu hurrenkera horrek. Noski, proportzio guztiekin gertatzen den bezala, osagai baten zati erlatiboa txikiagotzen bada, beste osagai baten edo batzuen proportzioa handiagoa izan behar da. Eta kasu honetan larruazala da, izan, animalia txikietan bere zati erlatiboa handiagoa dena. Beste era batera esanda: hezurren masa tamainarekin handitzen den neurri berean txikitzen da larruazalarena. Horren arrazoia, berriro ere, geometrikoa da, baina oraingoz ez dugu azalduko zein den.
Bukatzeko, kontu txiki (eta bitxi) bat. Fantasia-filme askoren protagonistak fantasiazko animalia erraldoiak izaten dira, Godzila moduko munstroak edo King Kong bezalako tximino izugarriak bezala. Bada, askotan ez dira izaten zuzenak gorputz atalen arteko proportzioak. Dinosauroen hezurdura fosilduetan oinarrituriko munstroak bai, proportzio egokikoak dira, baina egungo animalia baten estrapolazioz diseinaturikoak, gehienetan, ez. Hortaz, King Kong bezalako primate batek ezin izango luke ez jauzirik ez eta korrikarik egin hezurrak hautsi gabe; zutik egon liteke agian, baina hori baino gehiagorik ez.
![flying-bat[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/11/flying-bat11.jpg) Itxurari erreparatzen badiogu, tamaina da bibolin eta kontrabaxuen arteko ezberdintasun nagusia. Bibolinak txikiak dira; kontrabaxuak, berriz, hari-instrumentu handienak. Eta musika-tresna bakoitzak sortzen duen soinuari erreparatzen badiogu, tonua da bi instrumentuak bereizten dituena: bibolinak tonu altuko notak sortzen ditu eta tonu baxuko soinuak kontrabaxuak. Bada horretarako arrazoi fisikoa: korda luzeek korda laburrek baino maiztasun apalagoan bibratzen dutenez, tonu baxuagoko soinua egiten dute, tonua bibrazioaren frekuentziari baitagokio. Esan bezala, gertaera fisikoa da eta jende askok daki hori horrela dela.
Jende askok ez dakiena da gertaera fisiko berberak animalien munduan ere baduela isla. Animalia askok soinuak erabiltzen dituzte elkarren artean komunikatzeko eta bestelako zereginetarako. Saguzarrek sortzen dituzten ultrasoinuak[1] etortzen zaizkigu gogora berehala. Maiztasun handiko soinu-uhinak sortzen dituzte; elkarren artean komunikatzen dira horien bidez eta, era berean, objektu eta bizidunen kokalekua zehazten dute; ekolokazioa deritzo saguzarren ahalmen horri.
Eta ber gauza gertatzen da frekuentzia apaleko “soinuekin”. Maiztasun oso apaleko “soinuak” sortzeko ahalmena dute baleek eta elefanteek. Komunikazio-tresna gisa erabiltzen dituzte biek, baina gure entzumenak ez du “soinu” horiek hartzeko ahalmenik. Frekuentzia apaleko uhinak izanik, uhin-luzera luzekoak dira eta horri esker distantzia luzeetan zehar heda daitezke. Gaur badakigu zenbait kilometrotara dauden elefanteak harremanetan egon daitezkeela maiztasun apaleko soinu horiei esker.
Baleak eta elefanteak dira ugaztun handienak eta saguzarrak dira txikienetakoak. Animaliek sortzen dituzten soinuen uhin-luzerak animalien tamainarekin erlazioa baitu. Arau hertsirik ez badago ere, animalia handien ahots-kordak animalia txikienak baino luzeagoak izaten dira eta beraz, tonu baxuagoko (maiztasun apaleko = uhin-luzera luzeko) “soinuak” sortzen dituzte. Gainera, gizasemeok ezin har ditzakegu bi muturretako frekuentziak, gure entzumenaren hartze-esparrutik kanpo baitaude.
Oso tamaina desberdineko animaliek sortzen dituzten soinuak dira aipaturikoak, baina espezie bereko aleen artean ere, desberdintasun esanguratsuak egon daitezke. Bi adibide ekarriko ditugu hona. Asiako hegoaldean eta Australian bada ferra-saguzar espezie bat (belarri luzeko ferra-saguzarra) tamaina desberdineko bi barietate dituena, handia eta txikia. Barietate handiko saguzarrek txikiek baino maiztasun apalagoko soinuak sortzen dituzte. Horren ondorioz, tamaina desberdineko harrapakinak jaten dituzte handiek eta txikiek: handien ekolokazio-sistemek ezin antzeman ditzakete txikiek aurki ditzaketen harrapakin txikiak.
Bigarren adibidea ez dagokie ugaztunei, anfibioei baizik. Korroka egiten dutenean, igel arrek sortzen duten soinuaren tonua ere, tamainaren menpekoa da, soinu baxuagoa egiten baitute igel ar handiek txikiek baino. Espezie bereko igelez ari gara. Hortaz, igel emeentzat tonu baxuko soinuak dira erakargarriagoak, tamaina handiagoko arrak nahiago baitituzte parekatzeko.
Oharra: argazkia sciencenotes blogetik hartua dago
[1] Ultrasoinu esaten zaie uhin horiei, gure entzumenak har ezin baitezake horren maiztasun garaiko bibraziorik.
![calamar[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/11/calamar1-300x145.jpg) ![225px-Alan_L._Hodgkin[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/11/225px-Alan_L._Hodgkin11.jpg) Txibiaren mantuko neurona batzuk garrantzi handikoak dira. Neurona horiei esker berebiziko garapena jasan zuten nerbio-fisiologiari buruzko ikerketek igaro den mendearen lehen erdian. Sir Alan Hodgkin-ek eta lankideek ikerketa-lan ugari egin zituzten neurona horiekin eta nerbio-bulkadaren ezaugarri elektrofisiologikoak ikertu eta ezagutu ahal izan ziren lan horiei esker. Nerbio-fisiologiaren eremuan egindako ekarpenengatik 1963an Fisiologia eta Medikuntzako Nobel saria eman zioten Hodgkin-i. Horixe dugu ikerketa eta ezagutza horien garrantzi handiaren adierazle ezin hobea. Neuronak aipatu ditugu, baina egia esan, neuronen axoiak izan ziren esperimentuetan erabili zirenak.
Zergatik txibiaren axoiak eta ez beste edozein animaliarenak? Bada oso luzeak eta lodiak direnez, txibiaren axoiekin oso erraza delako esperimentuak egitea. Izan ere, txibiaren axoiak hain luze eta lodiak dira (1 mm-ko diametroa izan dezakete) erraldoiak direla esaten baitugu. Oso erraza da elektrodoak txertatzea axoi erraldoietan; horri esker, kinada elektrikoak erraz aplika daitezke axoiaren edozein puntutan eta kinada horiei neuronek ematen dizkieten erantzun elektrikoak oso erraz hauteman eta neur daitezke. Txibiak ez dira axoi erraldoiak dituzten animalia bakarrak, baina Hodgkin-ek eskuragarriago zituenak dira, Ingalaterrako Plymouth hiriko itsas-biologiako laborategi batean egiten baitzuen lan. Hodgkin-entzat garrantzi handiko ezaugarria izan zen axoiaren tamaina handia, baina naturak ez ditu gauzak egin ikertzaileei erraztasunak emateko. Ikus dezagun, bada, axoi erraldoiek txibiarentzat duten garrantzia zein den.
Axoien mintzetan gertatzen diren potentzial elektrikoaren aldaketa iragankorrak dira nerbio-bulkadak. Axoiaren konoan sortu, axoian zehar bidali, eta axoiaren bukaeran diren adar guztietaraino heltzen dira. Seinaleak dira potentzial-aldaketa horiek, maiztasun handiz sortzen eta bidaltzen diren seinaleak. Horretan datza neuronaren funtzionamendua.
Autoelikatzen den despolarizazio bat da aipatu potentzial elektrikoaren aldaketa. Atseden-egoeran potentzial negatiboa dago mintzaren barne- eta kanpo-aldearen artean; labur esanda, mintzean zeharreko ioien banapen asimetrikoari dagokio potentzial negatibo hori. Despolarizazioa gertatzen denean, positibo egiten da potentziala, mintzaren ioiekiko iragazkortasuna aldatzen delako. Gertaera konplexua da despolarizazioa, baina hemen ez ditugu xehetasunak azalduko. Tentsio elektrikoaren menpekoak diren kanalak ireki eta itxi egiten dira despolarizazioa sortuz eta deuseztatuz. Hortaz, karga elektrikoak mugitu egiten dira axoiaren plasman zehar eta mugimendu horrek sortzen duen tentsioaren aldaketa da seinalea berriztuko duten mintz plasmatikoko aldameneko kanalak irekitzeko pizgarria.
Beraz, axoiaren barruko karga elektrikoen mugimenduak zeregin garrantzitsua du nerbio-bulkadaren transmisioan. Eta horri dagokio, hain zuzen ere, txibiaren axoi horiek erraldoiak izatearen zioa. Ezaguna denez, eroale baten eroankortasuna kablearen lodieraren menpekoa da; hau da, kable meheek erresistentzia gehiago jartzen diote karga elektrikoen mugimenduari eta kable lodiak eroale hobeak dira. Bada, printzipio berbera aplika daiteke axoietan, axoi lodietatik arinago mugitzen baitira karga elektrikoak eta, beraz, kanalak irekiaraziko dituen despolarizazioa azkarrago heda baitaiteke axoi lodietatik axoi meheetatik baino. Hortaz, nerbio-bulkadak azkarrago transmititzen dira axoi erraldoietatik, askoz azkarrago.
Axoi horien neuronak dira txibiaren mantuaren hegalak mugitzeko seinaleak garraiatzen dituztenak. Izan ere, axoi horietatik doan informazioak berebiziko garrantzia du ehizakiak harrapatzerako orduan edo harrapariengandik ihes egiteko orduan. Hori kontuan hartuta, garrantzi handikoa da garunetik hegaletaraino seinaleak ahalik eta azkarren iristea, lastertasun horren menpe baitago txibiaren biziraupena. Lehen ikusi dugu zein den axoi erraldoiek Hodgkinentzat izan zuten garrantzia. Orain badakigu zein den txibientzat beraientzat dutena.
Bukatu baino lehen, Hodgkin-en Nobel sariaren inguruko pasadizo bat ekarriko dugu hona, zeharka bada ere axoi erraldoien garrantziaren kontuarekin erlazionaturik baitago. Saria Hodgkin-ek baino gehiago txibiak merezi zuela esan omen zion behin zientzialari ezagun batek. Ez dago esan beharrik Hodgkin-i iruzkinak ez ziola bat ere graziarik egin!
|
|
