|
||||||
|
Maneia dezaketen tamainako gorpu bat aurkitzen dutenean, arrastaka eramaten dute komeni zaien toki batera, lurpeko ganbara batera gehienetan. Maneiatzeko modukoa izateak ez du esan nahi txikia izan behar duenik, haiek baino askoz handiagoa izan baitaiteke. Gorpua ganbaran utzi ondoren, emeak alboan arrautzak erruten ditu eta, ondoren, gorpua prestatzen jarduten du bikoteak. Neketsua da prestatze-lana; ilerik edo lumarik edukiz gero, kendu egiten dizkiote; bueltak eta bueltak ematen dizkiote forma ahalik eta esferikoena emateko eta eurek sorturiko jariakin batez estaltzen dute. Jariakin hori mikrobioen aurkakoa da eta usteltzea saihesten du. Etengabe zaindu behar dute gorpua, bestela berehala beteko litzateke azala onddoz eta bakterioz . Larbak arrautzetatik ateratzen direnean, gurasoek deitu egiten dituzte gorpura hurbil daitezen. Kilkerren kantuaren antzeko soinu bat erabiltzen dute horretarako. Hasiera batean, gurasoek erdi digeritua duten janaria berriz ere ahora eramanez elikatzen dituzte larba gazteak, eta geroago, euren kabuz digeritzeko gai direnean, gorpuaren hondakinak jaten dituzte, hezurrak baino gelditzen ez diren arte. Gero, lurrean zuloak egin eta zulo horietatik irteten dira kanpora animalia helduak egiteko. Une horretan, alde egiten dute gurasoek, nork bere aldetik, beste gorpu baten bila. Wilsonek berak dioen bezala, istorio samur samarra izango litzateke hau, alde ilun bat ez balu. Oso tamaina desberdinekoak izan daitezke kakalardoek aurkitzen dituzten gorpuak; hortaz, batzuek janari gehiago ematen dute besteek baino. Horren aurrean, animalien artean oso arrunta den jokabidea erakusten dute gurasoek, kumeen kopuruarekin jokatzea, alegia. Espezie gehienek errunaldiaren tamaina aldatzen dute janari baliabideen arabera, baina kakalardo ehorzle hauek beste era batera egiten dute: kume-hilketara jotzen dute. Larba batzuk elikatzen dituzten artean beste batzuk jan egiten dituzte, larben kopurua gorpuaren tamainaren arabera egokitu arte. Ankertzat har liteke jokaera hori kontua ikuspuntu antropozentriko batetik aztertuko balitz, baina horrela, hiltzen ez dituzten larben biziraupena bermatzen da. Bestela, larba guztien hazkundea eta garapena mugatuta geratuko lirateke eta, beraz, baita haien biziraupena bera ere. Hortaz, baliabideak urriak direnean larba batzuen garapena eta biziraupena bermatzera jotzen dute larba guztiak arriskuan jarri beharrean. Ikusi dugun jokaera hau ez da inondik ere salbuespen bat, naturan kumeak hiltzea oso arrunta baita, eta, gehienetan, ugaltze-estrategia baten osagaietako bat da. Hasiera izeneko sarreran esan bezala, haztea eta ugaltzea dira animaliek bete beharreko “agindua”. Izan ere, hurrengo belaunaldiei helarazten dizkien geneen kopien kopurua da animalia baten arrakastaren neurria. Horixe da hemen ikusi dugun ugaltze-jokabidea ulertzeko testuingurua. Kakalardo ehorzlearen ugaltze-jokabidea gupidagabetzat har dezakegu, baina belaunaldiz belaunaldi horixe izan da kumeen arrakasta ahalbidetu duena. Horixe baita helburua; ez dezagun bistatik galdu. Mikel Laboa zenaren azken diskoan, François Coppée poeta parnasianoaren poema bat dago. Musika Mikel Laboarena eta Iñaki Salvadorrena da, baina poema Bernardo Atxagak errezitatzen du. Honela dio: Arratsean, suaren ondoan, askotan etorri izan zait gogora Coppée-ren azken galderari erantzun diezaiokegu orain. Orain badakigu txoriak ez direla gordetzen hiltzeko; kakalardo ehorzleak edo horien antzeko zeregina betetzen duten beste animalia batzuk arduratzen dira txorien aztarnak basotik ezkutatzeaz.
Txitaldia neguan egiten dutenez, uda izango da txita jaioberria itsasora heltzen denerako, eta animalia haragijale batentzat uda da sasoirik onena, orduan izaten baitira ugarien harrapakinak. Beraz, neguko txitaldi gogorraren ondoren, udaberrian jaiotzen da txita; udaberrian zehar gurasoek elikatzen dute, txita jaioberria ez baita bere kabuz elikatzeko gai. Gero, indartsuagoa denean eta igeri egiteko eta ehizatzeko ahalmena duenean, bere kabuz elikatuko da itsasoan; udarako egongo da horretarako prestatuta, baina udarako prestatuta egon ahal izateko, neguan izan behar txitaldiak. Beraz, gurasoen lan astun eta arriskugarria, urte-sasoien aldaketaren testuinguru horretan kokatu behar da; bestela, nekez uler liteke.
 Rhinella marina Rhinella marina zientzia-izena duen kanabera-apoa duela laurogei bat urte eraman zuten Australiara, Queensland izeneko eskualdera. Azukre-kanabera erasotzen zuen kakalardo bat kontrolatzeko eraman bazuten ere, ez zuten arrakasta handirik izan, nahiko kakalardo ez baitzuten jaten Rhinella apoek. Ez hori bakarrik, hango animalientzat ondorio suntsigarriak izan ditu kanabera-apoa Australian sarrarazteak, oso pozoitsua baita eta bere harrapari gehienak hil egiten baitira apoan jan eta berehala. Kanabera-apoaren pozoiak (bufotoxina) bestelako eraginik ere izan du, zeren kalteak jasan dituzten espezieetako batzuk bufotoxinak duen eragin hilgarrien aurkako moldapenak garatu baitituzte laurogei urte hauetan zehar. Horixe izan da, hain zuzen ere, azterketa dotore baten bitartez ikertzaile australiarren talde batek atera duen ondorioa. Dirudienez, apoa sarrarazi zuten eskualdean badira zenbait suge anfibioak besterik jaten ez dituztenak edo anfibioak nagusiki jaten dituztenak; horietako zenbait, kanabera-apoaren pozoiarekiko oso kalteberak dira eta beste zenbait ez dira hain kalteberak. Bada, talde bakoitzeko bi espezie aukeratu dituzte ikertzaileek eta bufotoxinarekiko kalteberatasunarekin harreman estua duten ezaugarri morfologikoak aztertu dituzte. Pseudechis porphyriacus (Elapidae familiakoa) eta Dendrelaphis punctulatus (Colubridae familiakoa) sugeak apoaren pozoiarekiko kalteberak dira. Alde batetik, ez dira immuneak bufotoxinarekiko eta, bestaldetik, euren ahoak nahiko handiak dira kanabera-apoa erraz irentsi ahal izateko. Izan ere, apoa hilgarria izateko nahikoa da bere buruaren tamaina (zabalera) Pseudechisen buruaren %43 eta Dendrelaphisen buruarenaren %49 baino handiagoa izatea. Apoaren burua txikiagoa bada eta, hortaz, apoa bera ere txikiagoa bada, apoak ez dauka sugeak hiltzeko beharrezkoa izango litzatekeen beste bufotoxina. Edo bestela esanda, sugearen burua eta, beraz, sugea bera ere handiagoa bada, sugearen masa gehiegizkoa da apoaren pozoiak eragin hilgarria izan ahal izateko. Horrexegatik erabiltzen da pozoigarritasunaren edo hilgarritasunaren irizpide gisa bi buruen (harrapari eta harrapakiaren) tamainen arteko proportzioa. Lehenago esan bezala, gorputz handi batek ahalmen handiagoa du pozoiaren ondorioak jasan ahal izateko, ehun-masa handiagoa izanik pozoia diluitu egiten baita gorputzean. Jakina, horrek ez luke eraginik izango sugearen ahoaren tamaina neurri berean handitu izan balitz, zeren aho handiagoa izanik, apo handiagoak ere jan ahal izango luke eta, beraz, berdin pozoituko litzateke. Izan ere normalean kontrakoa behatzen da, espezie bereko sugeen tamaina emendatzerakoan, buruaren eta beraz ahoaren tamaina erlatiboa jaitsi egiten da, burua ez baita gorputza osoaren proportzio berean hasten. Hortaz, kanabera-apoaren ohiko inguruneetan espero zitekeen urteetako presio ebolutiboaren eraginez tamaina handiagoko sugeak nagusituko zirela. Izan ere, ikertzaileek horixe behatu dute: suge horien tamaina handitu egin da azken laurogei urteetan zehar, baina horrekin batera, haien buruarena ez da neurri berean hazi, ez eta tamainaren emendioari dagokion ohiko proportzioan. Aitzitik, bi suge espezie horien buruaren tamainaren eta gorputzaren tamainaren arteko erlazioa jaitsi egin da azken hamarkadetan zehar. Eta aldaketa horien ondorioz, bufotoxinaren eraginatik babestuago daude egungo aleak duela laurogei urtekoak baino. Queensland eskualdeko ingurumen-datu historikoak eta bestelako gogoeta teorikoak aintzat harturik, gertaturiko aldaketa morfometrikoak hautespen naturalaren ondoriotzat har daitezke zalantza handiegirik gabe. Bestalde, kontuan hartu behar da laurogei urtetan zehar hogei belaunaldi baino gehiago igaro direla eta belaunaldi kopuru hori, aldaketa anatomikoak jasateko nahikoa izan daiteke hautespen-indarra handia bada; eta kasu honetan oso handia da, zalantzarik ez dago. Azkenik, bada beste datu bat moldatze-prozesuaren interpretazioaren alde. Lehenago esan bezala, beste bi suge espezieren ezaugarriak ere aztertu dituzte ikertzaileek. Beste bi horiek ez dira kanabera-apoaren eragin hilgarriekiko kalteberak edo oso kalteberatasun txikikoak dira. Hemiaspis signata (Elapidae familiakoa) da bata eta Tropidonophis mairii (Colubridae familiakoa) bestea. Hemiaspis txikia da eta burua bereziki txikia du; hortaz, anfibio txikiak jaten ditu ezinbestez. Izan ere, berea baino buru handiagoko apo bat jan beharko luke hiltzeko. Tropidonophis, bestalde, lehengo bi sugeen antzeko tamainakoa da, baina badu beste ezaugarri berezi bat: apoen toxinekiko jasankortasun handikoa da; hortaz, nolabaiteko immunitatea du bufotoxinarekiko. Izan ere, hiltzeko jan beharko lukeen apoaren buruak bere buruaren tamainaren bikoitza izan beharko luke. Hori dela eta, Hemiaspis eta Tropidonophis ez dira kaltetuak izan kanabera-apoaren pozoiaren eraginez. Eta, aurreikus litekeen bezala, bi suge horien ezaugarri morfologikoak ez dira aldatu Rhinella marina Australiara ekarri zutenez geroztik. Gezurra badirudi ere, oraindik bada hautespen naturalaren bidezko eboluzioa onartzen ez duen jenderik. Hortaz, oso adierazgarria da hemen azaldu dugun istorioa, hautespen naturalak sortutako aldaketa anatomiko azkar baten adibide oso egokia baita. Iturria: Ben L. Phillips & Richard Shine (2004): “Adapting to an invasive species: Toxic cane toads induce morphological change in Australian snakes” PNAS 101 (49): 17150-17155
Aldea Irreductible bitakoran bideo hau aurkitu dugu. Bizidun harrigarriak agertzen dira bideoan, bizidun ederrak eta arraroak aldi berean. Census of Marine Life erakundearen lehen hamarkada ospatzeko egina da bideoa. Itsas bizitza ikertzeko eta babesteko sortu zen erakunde hori. Bere webgune ofizialean hamar urte hauetan eginiko lanari buruzko informazioa eta espezie abisalen argazki-artxibo ikusgarria aurkitu ahal izango duzue. Merezi du, zalantzarik ez dago. 
Blog hau jarraitu duzuenontzat lau dira, gure ustez, aintzat hartzeko moduko kontuak. Batetik, aspaldian irakurritako istorioak berrirakurri ahal izango dituzue liburuan. Uhandreak bezalako bitakora bat asteroko edo hilabeteroko maiztasunez irakurtzen da, eta ehunetik gora istorio idatzi dugunez, oso urrun geratzen dira hasierakoak, kasik eskuraezin. Liburuan, ordea, eskura izango dituzue, nahi duzuenean irakurtzeko. Bigarrenik, zorizkoa da bitakoraren istorioen segida; ez du inolako ordena edo haririk jarraitzen. Egileoi burura etorri zaizkigun bezala argitaratu ditugu blogean. Liburuan, ordea, logika jakin bat du segidak; animaliek aurre egin behar dioten arazo edo erronkaren arabera antolatu ditugu. Uste dugu errazago ulertu ahal izango dituzuela horrela animalien funtzionamenduaren oinarriak. Hirugarrenik, oso irudi politak ditu liburuak. Bitakoran argazkiak eta bideoak txertatu ditugu istorioak ilustratzeko. Libururako, ordea, natur zientzien tradiziora jo nahi izan dugu eta marrazkiak erabili ditugu horretarako. Jesse marrazkilari apartak jarri ditu paperean animaliak; oso ederrak dira. Marrazkiak dira, seguru asko, formato honek dakartzan berritasunen artean egileoi atseginen gertatu zaiguna. Eta azkenik, bitakorakoenak baino askoz hobeak dira testuen kalitatea eta irakurgarritasuna. Euskal Herriko Unibertsitateko Euskara Zerbitzuak lan bikaina egin du testua orrazten, zuzentzen eta, oro har, hobetzen. Lan horri esker, testu hobea da, nabarmen hobea. Irakurterrazagoa eta dotoregoa da orain. Eta, jakina, ulertzea erraztuko du horrek ere. Datorren ostegunean aurkeztuko dugu “Animalien aferak”. Arratsaldeko zazpiretan, Bilboko Elcano kalean den Enpresa Ikasketetako Unibertsitate Eskolan izango da. Liburuari buruz hitz egingo dugu, noski, baina animaliei buruz hitz egiteko aukera ere ez dugu galduko. “Lasterkariak” izenburuko hitzalditxo bat emango dugu, lasterka ondo aritzen diren animaliak oso interesgarriak baitira. Aukera baduzu, ez ezazu gal aurkezpena eta, jakina, erosi liburua, zuk zeuk irakurtzeko eta oparitzeko.
Emaitzak, ordea, ez ziren izan espero zituztenak. Kanabera-apoak ez ziren batere eraginkorrak izan kanaberaren kakalardoak akabatzen, baina oso eraginkorrak izan ziren euren populazioa handitzen. Geroztik ez diote utzi sakabanatzeari, eta euren banatze-eremua nabarmen handitu dute. Ez hori bakarrik, apo hori sartzeak oso eragin kaltegarria izan du Queenslandeko fauna-dibertsitatean. Duela gutxi arte uste izan dute kanabera-apoa jatun beteezina dela eta ezaugarri horri dagokiola izan duen arrakasta handia. Baina joan den hamarkadan eginiko ikerketa batean lorturiko emaitzek ez dute hipotesi hori baieztatu. Dirudienez, kanabera-apoa ez da beste anfibioak baino jatunagoa. Ikuspuntu horretatik oso antzekoak dira. Baina apo horrek badu beste apo askok ez duten ezaugarri bat, eragin eta garrantzi handikoa dena: pozoitsua dela. Oso pozoitsua, izan ere. Hilgarria den toxinen multzoa ekoizten du apoaren larruazalak. Bufotoxina du izena toxinen multzo horrek, eta bere eraginkortasunari buruzko ideia bat izateko, begira honako datu hau: Rhinella marinaren ale bat jaten duen txakurrak hamabost bat minutu irauten du bizirik, ez gehiago.
Historia beltza du Australiak espezie exotikoak hara eraman izanagatik. Ezagun samarra da untxiak sartzearen ondorioz gertatutakoa, baina hemen ikusi dugun bezala, untxiena ez da izan uharte-kontinente horretan eragin katastrofikoak izan dituen espezie baten sarrarazte bakarra. Iturriak: Peter Aldhouse (2004): “The toads are coming” Nature 432: 796-798 Jean Deutsch (2007): “El gusano que usaba el caracol como taxi y otras historias naturales” FCC Buenos Aires, 231 orr. Txirla bat hausten saiatzen filmatu dute Labridae familiako Choerodon anchorago espeziearen arrain bat. Bideofilmean ikus daitekeenez, arrainak haitz baten aurka botatzen du txirla, hautsi nahian. Tresnatzat hartu behar da haitza, nonbait, nahiz oso tresna bakuna den. Oso gutxi diren arren, ezaguna da zenbait arrain espeziek hori bezalako “tresnak” erabiltzeko gaitasuna dutela; lehen esan bezala, tresna horiek ez dira batere konplexuak, noski, baina objektu bat erabiltzen dute azken batean. Choerodon schoenleinii, Halichoeres garnoti eta Thalassoma hardwicke dira antzeko jardunetan inoiz ikusi izan diren familia bereko beste espezieak. Oso jokaera bitxia da. Orain arte ondo ikertu ez den arren, bistan da jokaera landua dela eta arrainek geroari begirako nolabaiteko “aurreikuspenak” egiteko ahalmena dutela. Txirla hautsi nahi duen arrainak, hasieran, txirla harrapatu behar du ondarrean indusiz; gero haitz egoki bat bilatu, eta azkenik, haitzaren aurka bota behar du txirla bere helburua lortzeko. 
Santa Cruzeko Californiako Unibertsitatean jarduten duen Giacomo Bernardi irakasleak filmatu du.
Harrigarriak dira ondoko irudiak. Orken talde bateko kideak ados jartzen dira izotz-plaka baten gainean dagoen itsas-txakur bat harrapatzeko: 
|
|
|||||
|
ehusfera - UPV/EHUko blog zerbitzua - IKT Gerenteordetza - Vicegerencia de las TIC  |
||||||
