Edgar Allan Poe-ren The Tell-Tale Heart (Bihotz salatzailea) ipuinetik hartu dugu sarrera honen izenburua, beherago azalduko dugun sugeei buruzko istorioak idazle estatubatuarrak kontatutakoa ekarri baitigu gogora.

Harrapakinaren bihotz-taupada hautematen dute suge zenbaitek. Ahalmen hori duten sugeen ezaugarri behinenetako bat eurak baino askoz handiagoak diren harrapakinak menperatzeko eta osorik irensteko gaitasuna dugu. Gorputz-luzakinik ez dutenez, batzuek pozoiak [...]]]>  

Edgar Allan Poe-ren The Tell-Tale Heart (Bihotz salatzailea) ipuinetik hartu dugu sarrera honen izenburua, beherago azalduko dugun sugeei buruzko istorioak idazle estatubatuarrak kontatutakoa ekarri baitigu gogora.

Harrapakinaren bihotz-taupada hautematen dute suge zenbaitek. Ahalmen hori duten sugeen ezaugarri behinenetako bat eurak baino askoz handiagoak diren harrapakinak menperatzeko eta osorik irensteko gaitasuna dugu. Gorputz-luzakinik ez dutenez, batzuek pozoiak erabiltzen dituzte harrapakinak eskuratu ahal izateko, baina beste batzuek harrapakina hertsatu egiten dute. Esate baterako, boek, eta horien artean  Boa constrictor famatuek, hertsatzearen bidez menderatzen dituzte ehizatzen dituzten musker, txori eta ugaztunak. Eraso-unean hasten da hertsatze-prozesua, boak burua harrapakinaren goi aldean mantentzen badu ere,   bere gorputza bihurtu egiten da eta harrapakinaren gorputzari kiribiltzen zaio.

Hertsatze-prozesua garestia da sugeentzako: boetan 7 aldiz emendatzen da ohiko  gastu metabolikoa (aerobikoa) hertsatze-uneetan,  eta kontuan hartu behar da hertsatzeak luze iraun dezakeela, 9-16 minutura hel baitaiteke. Gainera, harrapakina hertsatzea arrisku-jarduera dela esan dezakegu, gauzatzen den artean harrapakina mendekua hartzen saia daitekeelako, eta dirauen artean beste zenbait harraparirentzat ehizaki erraza izan daitekeelako sugea. Gauzak horrela, pentsa daiteke moldatze-balioa izango lukeela hertsatzaileak diren sugeetan harrapakinaren ahulezia-mailari buruzko informazioa jasotzeko modu zehatzen bat izatea. Beste modu batera esanda, energia alferrik ez galtzeko, oso komenigarria litzateke zehatz estimatu ahal izatea  zein momentutik aurrera harrapakina ez den arriskutsua edo ez den ihes egiteko gai, hortik aurrera hertsatze-lan garestia bertan behera uzteko.

Halakorik gertatzen ote den argitzeko, EEBBetako Pensilbaniako Dickinson Collegeko zenbait ikertzailek honako esperimentu hau egin dute: hildako arratoiei  bizirik zeudenean zituzten bihotzaren erreplikak ziren bihotz artifizialak ezarri zizkieten. Horrela, bihotzaren taupatze-prozesua ikertzaileek kontrolatuta zuten. Boei eskaini zizkieten honela prestaturiko arratoiak,  tenperatura egokiraino berotuta, eta boen hertsatze-prozesua aztertu zuten, eragindako presioa eta iraupen-denbora neurtuz.  Lortutako emaitzaren arabera, boek luzaroago eta estuago hertsatzen dituzte arratoiak horien bihotz-taupada hautematen dutenean, taupadarik ez dutenean baino. Sarri egokitzen dute isatsa ehizakiaren inguruan gehiago estutzeko  eta presio altuko hertsatze-aldiak eragiten dituzte bihotz-taupada duten harrapakinak atzemate dituztenean,  baina ez dute halakorik egiten taupatzen ez duen bihotza duten arratoiak harrapatzen dituztenean. Bihotzaren uzkurketa hertsatze-prozesuaren erdian geldiarazi zenean, handik gutxira murriztu egin zuten presioa boek.

Dirudienez, jokaera hau berezkoa dute boek, modu berean erantzun baitzuten naturan harrapatutako sugeek zein  aurretiaz harrapakin bizia sekula ikusi gabeak ziren gatibu jaiotakoak. Esan behar da, hala ere,  gatibu jaiotako sugeek kasu guztietan hertsatze-ahalegin txikiagoa erakutsi zutela,  eta beraz, bihotz-taupadarekiko sentiberatasuna berezkoa, jatorrizkoa  dela dirudien arren, erantzunaren magnitudea bizitako esperientziaren araberakoa omen da.

Ikertzaileek diotenez, sugeek harrapakinen aztarna fisiologikoak erabili eta integratu egiten dituzte oso antzinakoa eta konplexua den jokaera modulatzeko, hau da, hertsatze-ahalegina egokitzeko, eta harrapakina noiz askatu erabakitzeko.

Iturria: Scott M. Boback, Allison E. Hall, Katelyn J. McCann, Amanda W. Hayes, Jeffrey S. Forrester & VCharles F. Zwemer (2012): “Snake modulates constriction in response to prey’s heartbeat”. Biol. Lett. (doi: 10.1098/rsbl.2011.1105)

Ubarroiak oso urpekari onak dira. Itsasadar edo kostalde-inguruetatik gabiltzanean askotan ikusten ditugu, ur-azalaren gainean, urperatzen edo bateletan ipinita. Urperatzen direnean, luzaroan egon daitezke ur azpian, eta urperatu diren tokitik urrun ager daitezke azaleratzen direnean. Ubarroien artean urpean bost minutu egotera hel daitezke urpekari onenak.

Urpekari onak bai, baina hegalari kaskarrak dira ubarroiak. Beste itsas [...]]]>

Phalacrocorax verrucosus

Ubarroiak oso urpekari onak dira. Itsasadar edo kostalde-inguruetatik gabiltzanean askotan ikusten ditugu, ur-azalaren gainean, urperatzen edo bateletan ipinita. Urperatzen direnean, luzaroan egon daitezke ur azpian, eta urperatu diren tokitik urrun ager daitezke azaleratzen direnean. Ubarroien artean urpean bost minutu egotera hel daitezke urpekari onenak.

Urpekari onak bai, baina hegalari kaskarrak dira ubarroiak. Beste itsas hegaztiekin erkatuz gero, masa handikoak dira (handienak 4 kg-koak) eta beraz, ez da arraroa hegalari kaskarrak izatea, hegan egiteko behar den potentzia arinago igotzen baita masarekin potentzia hori sortzeko ahalmena baino. Eta gainera, hegal laburrak dituzte. Hori dela eta, hegan egin ahal izateko hegoak astindu egin behar dituzte, gogor astindu ere. Baina ubarroien hegaz egiteko muskuluak txikiak dira hegan egiten duten beste hegaztiekin erkatzen baditugu. Hortaz, hegan egiten dutenean egin behar duten lana hain da handia, sor dezaketen muskulu-potentzia gorena erabili behar izaten baitute. Hori horrela, gehienetan ez dituzte egiten hegaldi oso luzeak; izan ere, minutu eta erdikoa da hegaldien bataz besteko iraupena (1 km), eta nekez heltzen dira 10 minutukoak egitera. Egun oso batean hegan egiten dute denbora osoa batuta ere ez da iristen ordu erdira.

Baina, lehen esan bezala, oso urpekari onak dira. Batetik, urpean ibiltzeko behar den oxigenoa gordetzeko ahalmen handia dute, eta ahalmen hori oxigeno-kontsumoa baino arinago igotzen da masarekin. Horri esker luze egon daitezke urpean, eta animalia handiak txikiak baino luzaroago egon daitezke. Bestalde, hegal txikiak hegan egiteko txarrak badira ere, urperatzeko oso egokiak dira, zeren flotatzeko joera txikiagoa dute eta erresistentzia txikia kontrajartzen diote urperatzeari. Eta azkenik, handiak dira haien hanketako muskuluak (gorputz-masaren %12-10) eta muskulu horiexek dira urperatzeko erabiltzen dituztenak. Argi dago, beraz, ezaugarri anatomiko guztiak urperatzeko ezin egokiagoak direla.

Istorio honi amaiera emateko, pasadizo bat ekarriko dugu hona, Ekialdeko herrietatik hain justu. Hain dira ubarroiak urpekari onak, Txinan, Japonian eta beste zenbait tokitan arrantza egiteko erabiltzen baitituzte. Bateletan daramatzate, larruzko soka batek lepoa inguratzen diela; estu jartzen diete soka, baina ez itotzeko beste. Uretara botatzen dituzte eta arrain bat harrapatzen dutenean azaleratu egiten dira, baina arraina irentsi ezin eta bota behar dute; arrantzalea geratzen da arrainarekin.

Iturria: Yuuki Y. Watanabe, Akinori Takahashi, Katsufumi Sato, Morgane Viviant eta Charles-André Bost (2011): “Poor flight performance in deep-diving cormorants” The Journal of Experimental Biology 214: 412-421 (doi:10.1242/jeb.050161)

Click here to view the embedded video.

Artikulu honetan aritu ginen konotoxinez, eta beste bideo baten esteka jarri genuen.

Click here to view the embedded video.

Click here to view the embedded video.

Click here to view the embedded video.

Rhinella marina

Rhinella marina zientzia-izena duen kanabera-apoa duela laurogei bat urte eraman zuten Australiara, Queensland izeneko eskualdera. Azukre-kanabera erasotzen zuen kakalardo bat kontrolatzeko eraman bazuten ere, ez zuten arrakasta handirik izan, nahiko kakalardo ez baitzuten jaten Rhinella apoek. Ez hori bakarrik, hango animalientzat ondorio suntsigarriak izan ditu kanabera-apoa Australian sarrarazteak, oso pozoitsua baita eta bere [...]]]>

Rhinella marina

Rhinella marina zientzia-izena duen kanabera-apoa duela laurogei bat urte eraman zuten Australiara, Queensland izeneko eskualdera. Azukre-kanabera erasotzen zuen kakalardo bat kontrolatzeko eraman bazuten ere, ez zuten arrakasta handirik izan, nahiko kakalardo ez baitzuten jaten Rhinella apoek. Ez hori bakarrik, hango animalientzat ondorio suntsigarriak izan ditu kanabera-apoa Australian sarrarazteak, oso pozoitsua baita eta bere harrapari gehienak hil egiten baitira apoan jan eta berehala.

Kanabera-apoaren pozoiak (bufotoxina) bestelako eraginik ere izan du, zeren kalteak jasan dituzten espezieetako batzuk bufotoxinak duen eragin hilgarrien aurkako moldapenak garatu baitituzte laurogei urte hauetan zehar. Horixe izan da, hain zuzen ere, azterketa dotore baten bitartez ikertzaile australiarren talde batek atera duen ondorioa. Dirudienez, apoa sarrarazi zuten eskualdean badira zenbait suge anfibioak besterik jaten ez dituztenak edo anfibioak nagusiki jaten dituztenak; horietako zenbait, kanabera-apoaren pozoiarekiko oso kalteberak dira eta beste zenbait ez dira hain kalteberak. Bada, talde bakoitzeko bi espezie aukeratu dituzte ikertzaileek eta bufotoxinarekiko kalteberatasunarekin harreman estua duten ezaugarri morfologikoak aztertu dituzte.

Pseudechis porphyriacus (Elapidae familiakoa) eta Dendrelaphis punctulatus (Colubridae familiakoa) sugeak apoaren pozoiarekiko kalteberak dira. Alde batetik, ez dira immuneak bufotoxinarekiko eta, bestaldetik, euren ahoak nahiko handiak dira kanabera-apoa erraz irentsi ahal izateko. Izan ere, apoa hilgarria izateko nahikoa da bere buruaren tamaina (zabalera) Pseudechisen buruaren %43 eta Dendrelaphisen buruarenaren %49 baino handiagoa izatea. Apoaren burua txikiagoa bada eta, hortaz, apoa bera ere txikiagoa bada, apoak ez dauka sugeak hiltzeko beharrezkoa izango litzatekeen beste bufotoxina. Edo bestela esanda, sugearen burua eta, beraz, sugea bera ere handiagoa bada, sugearen masa gehiegizkoa da  apoaren pozoiak eragin hilgarria izan ahal izateko. Horrexegatik erabiltzen da pozoigarritasunaren edo hilgarritasunaren irizpide gisa bi buruen (harrapari eta harrapakiaren) tamainen arteko proportzioa.

Lehenago esan bezala, gorputz handi batek ahalmen handiagoa du pozoiaren ondorioak jasan ahal izateko, ehun-masa handiagoa izanik pozoia diluitu egiten baita gorputzean. Jakina, horrek ez luke eraginik izango sugearen ahoaren tamaina neurri berean handitu izan balitz, zeren aho handiagoa izanik, apo handiagoak ere jan ahal izango luke eta, beraz, berdin pozoituko litzateke. Izan ere normalean kontrakoa behatzen da, espezie bereko sugeen tamaina emendatzerakoan, buruaren eta beraz ahoaren tamaina erlatiboa jaitsi egiten da, burua ez baita gorputza osoaren proportzio berean hasten. Hortaz, kanabera-apoaren ohiko inguruneetan espero zitekeen urteetako presio ebolutiboaren eraginez tamaina handiagoko sugeak nagusituko zirela. Izan ere, ikertzaileek horixe behatu dute: suge horien tamaina handitu egin da azken laurogei urteetan zehar, baina horrekin batera, haien buruarena ez da neurri berean hazi, ez eta tamainaren emendioari dagokion ohiko proportzioan. Aitzitik, bi suge espezie horien buruaren tamainaren eta gorputzaren tamainaren arteko erlazioa jaitsi egin da azken hamarkadetan zehar. Eta aldaketa horien ondorioz, bufotoxinaren eraginatik babestuago daude egungo aleak duela laurogei urtekoak baino.

Queensland eskualdeko ingurumen-datu historikoak eta bestelako gogoeta teorikoak aintzat harturik, gertaturiko aldaketa morfometrikoak hautespen naturalaren ondoriotzat har daitezke zalantza handiegirik gabe. Bestalde, kontuan hartu behar da laurogei urtetan zehar hogei belaunaldi baino gehiago igaro direla eta belaunaldi kopuru hori, aldaketa anatomikoak jasateko nahikoa izan daiteke hautespen-indarra handia bada; eta kasu honetan oso handia da, zalantzarik ez dago.

Azkenik, bada beste datu bat moldatze-prozesuaren interpretazioaren alde. Lehenago esan bezala, beste bi suge espezieren ezaugarriak ere aztertu dituzte ikertzaileek. Beste bi horiek ez dira kanabera-apoaren eragin hilgarriekiko kalteberak edo oso kalteberatasun txikikoak dira. Hemiaspis signata (Elapidae familiakoa) da bata eta Tropidonophis mairii (Colubridae familiakoa) bestea. Hemiaspis txikia da eta burua bereziki txikia du; hortaz, anfibio txikiak jaten ditu ezinbestez. Izan ere, berea baino buru handiagoko apo bat jan beharko luke hiltzeko. Tropidonophis, bestalde, lehengo bi sugeen antzeko tamainakoa da, baina badu beste ezaugarri berezi bat: apoen toxinekiko jasankortasun handikoa da; hortaz, nolabaiteko immunitatea du bufotoxinarekiko. Izan ere, hiltzeko jan beharko lukeen apoaren buruak bere buruaren tamainaren bikoitza izan beharko luke. Hori dela eta, Hemiaspis eta Tropidonophis ez dira kaltetuak izan kanabera-apoaren pozoiaren eraginez. Eta, aurreikus litekeen bezala, bi suge horien ezaugarri morfologikoak ez dira aldatu Rhinella marina Australiara ekarri zutenez geroztik.

Gezurra badirudi ere, oraindik bada hautespen naturalaren bidezko eboluzioa onartzen ez duen jenderik. Hortaz, oso adierazgarria da hemen azaldu dugun istorioa, hautespen naturalak sortutako aldaketa anatomiko azkar baten adibide oso egokia baita.

Iturria: Ben L. Phillips & Richard Shine (2004): “Adapting to an invasive species: Toxic cane toads induce morphological change in Australian snakes” PNAS 101 (49): 17150-17155

Blog hau jarraitu duzuenontzat lau dira, gure ustez, aintzat hartzeko moduko kontuak. Batetik, aspaldian irakurritako istorioak berrirakurri ahal izango dituzue liburuan. Uhandreak bezalako bitakora bat asteroko edo [...]]]> Luzea izan den arren, badirudi azkenean datorren astean egongo dela kalean bitakora honen egileen liburua. “Animalien aferak” du izenburua eta bertan jaso ditugu blog honetan idatzi ditugun zenbait istorio.

Blog hau jarraitu duzuenontzat lau dira, gure ustez, aintzat hartzeko moduko kontuak. Batetik, aspaldian irakurritako istorioak berrirakurri ahal izango dituzue liburuan. Uhandreak bezalako bitakora bat asteroko edo hilabeteroko maiztasunez irakurtzen da, eta ehunetik gora istorio idatzi dugunez, oso urrun geratzen dira hasierakoak, kasik eskuraezin. Liburuan, ordea, eskura izango dituzue, nahi duzuenean irakurtzeko.

Bigarrenik, zorizkoa da bitakoraren istorioen segida; ez du inolako ordena edo haririk jarraitzen. Egileoi burura etorri zaizkigun bezala argitaratu ditugu blogean. Liburuan, ordea, logika jakin bat du segidak; animaliek aurre egin behar dioten arazo edo erronkaren arabera antolatu ditugu. Uste dugu errazago ulertu ahal izango dituzuela horrela animalien funtzionamenduaren oinarriak.

Hirugarrenik, oso irudi politak ditu liburuak. Bitakoran argazkiak eta bideoak txertatu ditugu istorioak ilustratzeko. Libururako, ordea, natur zientzien tradiziora jo nahi izan dugu eta marrazkiak erabili ditugu horretarako. Jesse marrazkilari apartak jarri ditu paperean animaliak; oso ederrak dira. Marrazkiak dira, seguru asko, formato honek dakartzan berritasunen artean egileoi atseginen gertatu zaiguna.

Eta azkenik, bitakorakoenak baino askoz hobeak dira testuen kalitatea eta irakurgarritasuna. Euskal Herriko Unibertsitateko Euskara Zerbitzuak lan bikaina egin du testua orrazten, zuzentzen eta, oro har, hobetzen. Lan horri esker, testu hobea da, nabarmen hobea. Irakurterrazagoa eta dotoregoa da orain. Eta, jakina, ulertzea erraztuko du horrek ere.

Datorren ostegunean aurkeztuko dugu “Animalien aferak”. Arratsaldeko zazpiretan, Bilboko Elcano kalean den Enpresa Ikasketetako Unibertsitate Eskolan izango da. Liburuari buruz hitz egingo dugu, noski, baina animaliei buruz hitz egiteko aukera ere ez dugu galduko. “Lasterkariak” izenburuko hitzalditxo bat emango dugu, lasterka ondo aritzen diren animaliak oso interesgarriak baitira.

Aukera baduzu, ez ezazu gal aurkezpena eta, jakina, erosi liburua, zuk zeuk irakurtzeko eta oparitzeko.