Ugaztun txikia da Mus musculus eta esnaturik dagoenean, jarduera-maila garaia, [...]]]> Aurreko artikulu batean sagu martsupialioez aritu ginen hemen. Horiek ez dira egiazko saguak, baina itxura hori dute. Gaur, ordea, egiazko saguez arituko gara, sagu martsupialioak ez baitira lozorro-aldi txikietan sartzen diren ugaztun bakarrak. Halaxe da, sagu arruntak, Mus musculus domesticus zientzia-izeneko saguak, eguneko lozorroan sartzen baitira.

Ugaztun txikia da Mus musculus eta esnaturik dagoenean, jarduera-maila garaia, oso garaia garatzen du. Hortaz, txikia izatea eta jarduera garaia mantentzea batera gertatzen direnean, oso metabolismo-tasa altua gertatzen da, eta beraz, energia-behar handiak asetu beharko lirateke metabolismo-tasa altu horiek mantendu ahal izateko.

Mus musculus ez da sartzen lozorroan halabeharrez; egoeraren arabera egiten du. Ezaguna da, esaterako, lozorroan sartzen dela gauez janaririk gabe geratzen bada, edo kanpo-tenperatura gehiegi beheratzen bada. Bai egoera batean eta bai bestean, energia-balantze negatiboa gertatzeko arriskua dago. Baraurik egonik saguak ez du energia barneratzen eta energia aurrezteko bide egokia da lozorroa. Eta tenperatura gehiegi jaisten bada, energia gehiegi gastatu beharko luke tenperatura apaletan gertatzen den bero-galera konpentsatu ahal izaeko; hortaz, gorputz-tenperaturaren beherapenarekin batera gertatzen den metabolismo-tasaren jaitsiera da energia-balantzea mantentzeko modurik zuzenena.

Eta bada sagua lozorro-egoerara eraman dezakeen hirugarren eragile bat. Janaria lortu ahal izateko energia gehiegi gastatu behar denean ere lozorro-egoeran sartzen dira saguak. Ez hori bakarrik, horren araberakoak dira hipotermiaren neurria eta lozorro-egoeran saguak egoten diren ordu-kopurua ere. Hau da, ahalegin handia eta gastu handia egin behar dutenean, luzeago egoten dira saguak lozorro-egoeran, eta horrez gain, gehiago jaisten zaie gorputz-tenperatura.

Ezaugarri bitxia da, baina zentzu handikoa. Bitxia da, zeren ad libitum elikatuta dauden eta ingurumen-tenperatura egokipean dauden saguek ere lozorrora jo baitezakete; kontu berria da hori. Eta zentzu handikoa da, janaria bilatzen gastatu behar dutenaren zati bat aurrez baitezakete lozorroaren bitartez.

Malgutasun fisiologiko handiko estrategia baten erakusle argia da azaldutako jokaera. Izan ere, energia-balantzea mantentzeko edo hobetzeko jokaera emankorrak dira lozorro-aldiak. Hortaz, hasiera batean hibernazioak eta lozorro-egoerak oro har salbuespeneko jokaeratzat hartzen baziren ere, gero eta ugaztun gehiagori buruz dakigu lozorroan sartzen direla. Eta horrek, berehala iradokitzen du galdera bat: lozorro-egoera ez ote da egongo ugaztun guztien eskura?

Iturria: Kristin A. Schubert, Ate S. Boerema, Lobke M. Vaanholt, Sietse F. de Boer, Arjen M. Strijkstra y Serge Daan (2009): “Daily torpor in mice: high foraging costs trigger energy-saving hypothermia” Biology Letters 6: 132–135

Hibernatzeko era desberdinak ikusi ditugu hemen, marmotena, urtxintxa marradunarena, hartzena, eta hibernazio-joakera desberdina duten genero bereko bi belardi-marmotena ere. Aldagarritasun fisiologiko handia dago, beraz, ugaztun hibernatzaileen artean. Bada, hibernazioari dagokion beste aldagarritasun mota bat ikusiko dugu oraingo honetan.

Marmota monax ugaztun karraskariak banapen geografiko zabala du, Alaskatik Estatu Batuetako hegoalderaino aurki baitaitezke espezie horren [...]]]>

Marmota monax

Hibernatzeko era desberdinak ikusi ditugu hemen, marmotena, urtxintxa marradunarena, hartzena, eta hibernazio-joakera desberdina duten genero bereko bi belardi-marmotena ere. Aldagarritasun fisiologiko handia dago, beraz, ugaztun hibernatzaileen artean. Bada, hibernazioari dagokion beste aldagarritasun mota bat ikusiko dugu oraingo honetan.

Marmota monax ugaztun karraskariak banapen geografiko zabala du, Alaskatik Estatu Batuetako hegoalderaino aurki baitaitezke espezie horren populazioak. Hain latitude-banapen zabala duenez, Marmota monax oso egokia suertatu da hibernazioa eta latitudearen arteko harremana aztertzeko. Hortaz, hiru populazioko aleak aztertu dituzte Amerikako Estatu Batuetako ekialdeko kostaldean, Maine (43º 42’ N), Pennsylvania (40º 22’ N) eta South Carolina (34º 40’ N) estatuetan hain justu.

Hibernazioa janari gutxiko eta tenperatura hotzetako sasoia gainditzeko moldapena dela kontuan hartzen badugu, iparraldeko marmotak lozorro-egoeran denbora luzeagoan egongo zirela itxaron zitekeen. Eta halaxe da. Iparraldeko marmotak hegoaldekoak baino lehenago hasten dira hibernatzen (urriaren 18an Mainen, azaroaren 14an Pennsylvanian eta abenduaren 12an South Carolinan) eta beranduago amaitzen dira (apirilaren 3an Mainen, martxoaren 1ean Pennsylvanian eta otsailaren 26an South Carolinan). Hortaz, hibernazio-aldiak 167, 107 eta 76 egun irauten du, hurrenez hurren, toki bakoitzean.

Bestalde, ezaguna denez, zenbait lozorro-alditan banatzen da hibernazio-aldia eta lozorro-aldi horien artean esnatze-aldi laburrak egoten dira. Bada, iparraldeko populazioetan, lozorro-aldi gehiago egoten dira hibernazioan eta gainera, lozorro-aldi horien iraupena ere luzeagoa da. Esnatze-aldien iraupena, berriz, alderantziz aldatzen da latitudearekin, denbora laburragoan egoten baitira esna iparraldeko marmotak.

Pentsatzekoa izango litzateke hibernatzen denbora laburrago egon diren marmotek masa gutxiago galduko zutela, baina ez, ez da halakorik gertatzen. Izan ere, hibernazio-aldian zehar marmota guztiek galtzen dute gorputz-masaren ehuneko berdintsua: herena gutxi gorabehera. Eta horren arrazoia sinplea da: hegoaldeko marmotek iparraldekoek baino gorputz-tenperatura garaiagoa mantentzen dute lozorro-aldietan zehar (5’3 ºC, 8’2 ºC eta 11’8 ºC dira hiru populazioetako marmoten gorputz-tenperatura minimoak); eta metabolismo-gastua tenperaturaren menpekoa denez, hegoaldeko marmotek iparraldekoek baino energia gehiago gastatzen dute lozorro-egoeran dauden bitartean.

Urtxintxa marradunaren hibernazioa aztertu genuenean ikusi genuenez, lozorro-egoerari dagokion metabolismo apala oso egokia da energia aurrezteko, baina metabolismo-maila horrek baditu kontrako nabarmenak ere, zeren oxidazio-estresa eta immunogaitasun apalagoa ere baitakartza. Beraz, hegoaldeko marmotek ez dute hainbeste energia aurrezten, baina seguru asko, bestelako onurak ateratzen dituzte gorputz-tenperatura horrenbeste ez beheratzetik. Azken batean, ez da ahaztu behar beranduago sartu eta lehenago ateratzen direla hibernatzetik eta horrek esan nahi du jaten ere lehenago has daitezkeela eta geroago bukatu. Eta biziraupenerako, hazkunderako eta ugalkuntzarako gakoa da jateko duten denbora (ikusi “Handitu diren marmotak”).

Ikusi dugunaren arabera argi dago hibernazioa oso jokaera malgua dela. Aurreko artikuluetan ikusi dugu hibernazio-jokaera desberdinak daudela taxonomia-talde desberdinetan. Honetan, berriz, espezie berean ikusi ditugu desberdintasunak. Malgutasun handiko jokaera fisiologikoa da, bai, hibernazioa; eta horixe da, hain zuzen ere, hibernazioari buruzko ekarpen-sorta honen ondorio nagusia.

Iturria: S. M. Zervanos, C. R. Maher, J. A. Waldvogel, and G. L. Florant (2010): “Latitudinal Differences in the Hibernation Characteristics of Woodchucks (Marmota monax)” Physiological and Biochemical Zoology 83 (1): 135–141

Beste zenbait artikulutan ikusi dugun bezala, hibernatzen duten ugaztun txikien neguko lozorroa eta hartzena oso desberdinak dira. Ugaztun txikiak hipotermia sakonean sartzen dira, metabolismo-tasa oso apala mantentzen dute eta noizean behin esnatu egiten dira denbora laburretan zehar. Hartzek, berriz, kasik ez dute beheratzen gorputz-tenperatura eta lozorroan zehar noizbehinka apur batez mugitzen badira ere, [...]]]>

Cynomys leucurus

Beste zenbait artikulutan ikusi dugun bezala, hibernatzen duten ugaztun txikien neguko lozorroa eta hartzena oso desberdinak dira. Ugaztun txikiak hipotermia sakonean sartzen dira, metabolismo-tasa oso apala mantentzen dute eta noizean behin esnatu egiten dira denbora laburretan zehar. Hartzek, berriz, kasik ez dute beheratzen gorputz-tenperatura eta lozorroan zehar noizbehinka apur batez mugitzen badira ere, ez dira esnatzen lozorroa amaitu arte.

Hibernatzen duten edo hiberna dezaketen ugaztun txikien artean, baina, lozorro-jokaera desberdinak ikusi dira. Hibernatzeko jokaera desberdina dute, esaterako, Ipar Amerikan bizi diren Cynomis generoko belardietako bi marmotek. Hibernatzaile hertsia da horietako bat, buztan zuriko belardi-marmota (Cynomys leucurus), baina bestea, buztan beltzeko belardi-marmota (Cynomys ludovicianus), aukerako hibernatzailea baino ez da.

Ingurumen-egoeraren arabera hibernatzen du C. ludovicianus-ek. Udazkenean tenperatura jaisterakoan sar daiteke lozorro-egoeran baina soilik janaririk gabe geratzen bada hartzen du aukera hori; bestela ez. Gainera, bere lozorroa ez da C. leucurus-ena bezain sakona, oso desberdina baita. Hasteko, oso desberdina da bien esnatzeen arteko lozorro aldien kopurua; buztan zuriko marmotaren hibernazioan, bataz beste, 15 lozorro-aldi daude eta hiru bakarrik buztan beltzeko marmotarenean. Bestalde, 137 orduko iraupena dute lehenaren lozorro-aldiek, baina 30 ordukoak dira bigarrenarenak. Azkenik, C. leucurus-en gorputz-tenperatura minimoa 7 ºC-koa da eta 29 ºC-koa C. ludovicianus-ena.

Cynomys ludovicianus

Nahiz hibernatzeko moduak oso desberdinak dituzten bi espezieek, biek gainditzen dute oso ondo neguko sasoia. Muskulu-masa gutxi galtzen dute batak eta besteak neguan zehar, eta muskuluen ezaugarri funtzionalak oso gutxi aldatzen dira udazkenetik udaberrira. Hortaz, ikuspuntu horri dagokionez, gainontzeko hibernatzaileak bezalakoak dira bi belardi-marmota horiek eta beraz, ez dute zerikusirik ez erabiltzeagatik muskuluak atrofiatzen zaizkien ugaztunekin.

Bi belardi-marmota hauek arbaso komun bat dute eta, jatorriz, hibernatzaile hertsia zen arbaso hori. Ipar Amerikako lautadetatik duela hamar mila urte sakabanatu ziren bi espezieak. Isats beltzekoa toki beheetan bizi da, eta leku garaietan (1.500-3.000 m-tan) isats zurikoa. Toki garaietan, neguko hilabeteetan hotz handia egiten du eta ez dago janaririk edo oso gutxi dago; egoera horren pean zentzu handikoa da hibernazio hertsikoak izatea C. leucurus belardi-marmotak. Baina lautada horietako toki beheetan egoera ez da hain gogorra: tenperaturak ez dira hain apalak eta belardi-marmotek badute, noizean behin behintzat, jateko aukerarik. Hortaz, C. ludovicianus-ek aukerako hibernazioa garatu izanak zentzu handia du, malgutasun horri esker balia baititzakete noiz edo noiz gerta daitezkeen egoera faboragarriak.

Iturria: Clark J. Cotton y Henry J. Harlow (2010): “Avoidance of Skeletal Muscle Atrophy in Spontaneous and Facultative Hibernators” Physiological and Biochemical Zoology 83(3): 551–560.

Hartzek ez dutela hibernatzen idatzi genuen hemen aspaldian. Hibernatzen duten ugaztunak tamaina txikikoak direla idatzi genuen eta 5 kg baino masa handiagoko ugaztunei ez diela merezi. Hibernatzen duten ugaztunen gorputz-tenperatura izugarri jaisten da hibernatzerakoan eta zenbait kasutan, ingurune-tenperaturarekin parekatzera heltzen da. Metabolismo-tasa, egoera horretan, asko beheratzen da, eta oinarri-metabolismoaren %5-ra iristsi daiteke. Hartzen [...]]]>

Hartz beltza

Hartzek ez dutela hibernatzen idatzi genuen hemen aspaldian. Hibernatzen duten ugaztunak tamaina txikikoak direla idatzi genuen eta 5 kg baino masa handiagoko ugaztunei ez diela merezi. Hibernatzen duten ugaztunen gorputz-tenperatura izugarri jaisten da hibernatzerakoan eta zenbait kasutan, ingurune-tenperaturarekin parekatzera heltzen da. Metabolismo-tasa, egoera horretan, asko beheratzen da, eta oinarri-metabolismoaren %5-ra iristsi daiteke. Hartzen gorputz-tenperatura, berriz, ez da gehiegi beheratzen eta metabolismo-tasa apalagoa den arren, ez da ugaztun txikietan beste beheratzen (azalpen zehatza, hemen ikus daiteke).

Hartzak neguko hilabeteetan teknikoki hibernazioa esan ezin dakiokeen lozorro-egoeran sartzen direla esan genuen aspaldiko artikulu hartan, eta azaldu genuen, gainera, zergatik ez zuten jotzen ugaztun hibernatzaile txikiek jotzen duten hibernazio-mota berera.

Science zientzia-aldizkari ospetsuan argitaratu berria den lan batean, berriz, Ursus americanus hartz beltzen hibernazioa aztertu dute. Bai, hartz beltzen hibernazioa! Hala dio lanaren izenburuak. Egia esan, lan horretan ez da hibernazioaren eta lozorroaren arteko desberdintasun terminologikoari buruzko aipurik egiten, nahiz eta lana ugaztun handien hibernazioaren eta ugaztun txikien hibernazioaren ezaugarrien arteko desberdintasunaz aritu. Desberdintasun terminologikoan baino, desberdintasun fisiologikoetan zentratu dira ikerlariak. Lan horretan, izan ere, hartzen hibernazio-prozesua nola gertatzen den aztertzea zuten helburu, ikerlariek sarreran aitortu bezala, ugaztun txikien hibernazioaren ezaugarriak ondo ezagutu arren, muga teknikoek eraginda, ez omen zegoelako orain arte ugaztun handien epe luzeko monitorizazioa gauzatzeko modurik.

Amerikako hartz beltzarekin egindako ikerketa-lanari buruz ari gara: bost hartz beltz harrapatu zituzten eta egoera kontrolatupean eta lozorro-egoeran zeudelarik, O₂ kontsumoa, gorputz-tenperatura, bihotz-, muskulu- eta garun-jarduerak monitorizatu zituzten lozorro-aldi osoan zehar eta esnatu ondorengo zenbait astetan zehar.

Honako emaitza hauek erdietsi zituzten: gorputzaren tenperatura ez da jaisten 30 ºC-en azpitik, eta 33 ºC-etako bataz besteko tenperaturaren inguruan aldatzen da. Bihotz-taupadaren maiztasuna 55 min^-1-tik 9 min^-1-tara iragaten da; hala ere, arritmia nabarmenak gertatzen dira bihotz-taupadan eta taupada gehienak arnas hartzeko mugimendurekin batera gertatzen dira. Esan beharra dago, bestalde, minutuko bi arnas hartze egiten dituztela, gutxi gorabehera. Noizean behin (egunean behin edo) mugitu egiten dira. Eta metabolismo-tasa, bataz beste, oinarri-metabolismoaren balioaren %50-ra beheratzen da, baina %75-ra ere jaitsi daiteke. Esnatu ondoren, hiru astetan zehar mantentzen da metabolismo-tasa balio apaletan, nahiz gorputz-tenperatura bere ohiko 36 ºC-etara itzuli den. Azkenik, eta ugaztun txikiak ez bezala, hartzak ez dira esnatzen lozorroan zehar.

Zenbait hilabetetan zehar ezer ere egin gabe (jan, edan, kaka egin eta txiza egin gabe) egon ostean eta metabolismo-tasa nabarmen jaitsi ostean, hartzek bizitza-funtzio guztiak berreskuratzen dituzte inolako arazorik gabe. Gainera, neguko hilabete horietan zehar ez dute masa gehiegi galtzen, ez muskuluetan ez eta hezurretan ere, eta aspaldiko beste artikulu batean ikusi genuen bezala, muskuluen funtzionalitatea ez da galtzen batere.

Baina inolako dudarik gabe, erdietsitako emaitzen artetik,  ikuspuntu fisiologiko batetik azpimarratzekoa da lozorro edo hibernazioan zeharreko bizitza-prozesu gehienen apaltze edo murrizte prozesua, ez dagoela loturik gorputz-tenperaturaren beherapenarekin. Ezagunak diren beste “beherapen metaboliko” guztiak gorputz-tenperaturaren jaitsiera handiekin batera gertatzen dira, baina hartzen kasuan txikiegia da tenperaturaren jaitsiera hori. Gainera, lozorro-egoera amaitu ostean berehala berreskuratzen dute ohiko gorputz-tenperatura, baina beste hiru astetan zehar mantentzen da oraindik metabolismo-tasa balio apaletan!

Neguko hilabeteetan zeharreko bi hartz beltzen gorputz- eta ingurumen-tenperaturen aldaketak (ezkerrean); bihotz-taupadaren eta arnas maiztasunaren ohiko aldaketak udan eta neguan (eskuman)

Aurkikuntza berria da hori, garrantzi handikoa gainera, eta adierazten du oinarri-metabolismoa ez dela tenperatura mantentzeko ezinbesteko tresna, fisiologikoki eraendutako ezaugarria baizik. Ez dakigu nola gertatzen den hori. Hibernazioari dagokion metabolismo-jardueraren beherapen horretan esku hartzen duten mekanismo molekularrak ezezagunak dira, eta datozen urteei begira, interes handiko ikerketa-esparrua izango da. Izan ere, garrantzi handikoa izango da prozesu horietan esku hartzen duten mekanismoak ondo ezagutzea, inplikazio klinikoak edo terapeutikoak izan baititzake hipometabolismo-egoerak kontrolatu ahal izatea.

Iturria: Øivind Tøien, John Blake, Dale M. Edgar, Dennis A. Grahn, H. Craig Heller, Brian M. Barnes (2011): “Hibernation in Black Bears: Independence of Metabolic Suppression from Body Temperature” Science 331: 906-909. DOI: 10.1126/science.1199435

Sagu martsupialio izenez ezagunak diren animaliak ez dira egiazko saguak. Saguen eta satitsuen arteko itxura dute, baina ez dute zerikusirik horiekin, martsupialioak baitira, ugaztun martsupialioak alegia. Dasyuriomorphia ordeneko kideak dira, Tasmaniako deabrua bezala, baina Tasmaniako deabrua handiagoa da, askoz handiagoa. Sagu martsupialioak oso txikiak dira, martsupialio txikienak edo txikienetakoak, izan [...]]]>

Planigale generoko sagu martsupialio baten marrazkia

Sagu martsupialio izenez ezagunak diren animaliak ez dira egiazko saguak. Saguen eta satitsuen arteko itxura dute, baina ez dute zerikusirik horiekin, martsupialioak baitira, ugaztun martsupialioak alegia. Dasyuriomorphia ordeneko kideak dira, Tasmaniako deabrua bezala, baina Tasmaniako deabrua handiagoa da, askoz handiagoa. Sagu martsupialioak oso txikiak dira, martsupialio txikienak edo txikienetakoak, izan ere. Planigale generokoak dira guztiak eta bost espezie baino ez dira ezagutzen. Giles planigalo izen arruntarekin ezaguna den Planigale gilesi da horietako bat. Bere generoko beste kideak bezala, txikia da: 6-15 g-ko masa dute. Australiako erdialdeko basamortuetako alubioi-lautadetan ohikoak diren buztinezko lurretan sortzen diren arrakala luze (> 1m) eta estuak izaten dira haien bizileku. Toki horiek, uholderik ez denean, oso idorrak dira, hilabeteak igaro daitezke-eta euririk egin gabe. Arrakalen barruan ematen dute denbora gehiena, baina gauez irteten dira ehizatzera. Haragijaleak dira, oso aktibo ehizatzen dutenean, eta jatunak.

Planigale generoko espezieek, biologoen interesa piztu dute; hortaz, basamortu horietan bizi ahal izateko moldapen bereziak izan zitzaketela pentsatu zuten. Kontua ikertu zutenean, baina, harritu egin ziren aurkitu zutenarekin, sagu martsupialioek ez baitute erakusten aparteko ezaugarririk. Nola lor dezakete, orduan, hain toki idorretan bizitzea?

Giltza, dirudienez, eguneko lozorroan dago. Gorputz-tenperatura 32 ºC-en azpitik beheratzen denean eta beherapen hori 24 ordukoa baino laburragoa denean esaten da eguneko lozorroan sartzen direla animaliak.

Planigale gilesi

Esan bezala, sagu martsupialioak oso txikiak dira eta jarduera-maila handia gara dezakete. Energia asko eskatzen du horrek, eta bizi diren tokietan ez dago fauna ugari. Beste alde batetik, ur asko gal dezakete arnas egiterakoan, eta paradoxikoa bada ere, gehiago galtzen dute ingurune-tenperatura beheratzen denean. Dirudienez, kanpo-tenperatura jaisten denean, arnaste-maiztasuna goratu egiten dute oxigeno gehiago barneratzeko eta metabolismo-tasa igotzeko. Horrelaxe konpentsatzen dute tenperatura hotzagoan gertatzen den bero-galera handiagoa. Baina horrek ondorio kaltegarria du, arnas frekuentzia goratuz eguraste-tasa igo egiten baita; beraz, aire gehiago sartzen eta ateratzen dute arnas organotik eta ondorioz, ur gehiago lurruntzen da arnas-azaletan eta ur gehiago galtzen da arnas egiterakoan.

Gauzak horrela, jarduera-maila etengabe altu mantentzea garestia ateratzen da, bai energia-balantzeari zein ur-balantzeari dagokienez. Eta horren aurrean, hiru dira sagu martsupialioek erakusten dituzten jokabideak.

Batetik gorputz-tenperatura ez dute guztiz konstante mantentzen kanpo-tenperatura beheratzen denean. Kanpo-tenperatura 10 ºC-takoa denean, esaterako, 32’4 ºC-etara jaisten da gorputzarena; hau da, ez da mantentzen 34’4 ºC-etan, ohikoa den bezala, eta horri esker energia-gastua %9an murrizten da. Zeresanik ez, horrekin batera, ura ere aurrezten da.

Bestetik, eguneko lozorrora jotzen dute. Energia eta ur asko aurrezten dute lozorro mota horri esker. Izan ere, metabolismo-tasaren %79ko eta ur-galeraren %62ko jaitsierak gertatzen dira lozorroan zehar ingurune-tenperatura 20 ºC-ekoa denean.

Eta azkenik, ohiko jokabidea bera ere garrantzitsua da; mikroklima egokiak bilatzen dituzte, eta animalia ektotermoek euren gorputzak berotzeko egiten dutenaren antzera, eguzkitan jartzen dira aukera dutenean.

Ikusi dugun bezala, ugaztun txikiek badute ur gutxi eta janari gutxi dagoen tokietan bizitzeko modurik. Deigarria da, bai, egoera benetan mugagarria da-eta. Ugaztun martsupialio izateak gauzak errazten ditu; seguru asko, gorputz-tenperatura plazentalioek baino baxuago mantentzeak laguntzen du, baina batez ere, lozorroari esker dago bermatua sagu martsupialioen biziraupena ohikoak dituzten muturreko egoeretan.

Tamias striatus urtxintxa marraduna dugu beste jokaera baten adibidea. Negua heltzen denean, lozorro egoeran sartzen da, baina [...]]]> Hibernatzen duten animaliez aritu gara hemen dagoeneko. Marmotak, esaterako, hibernatzaileak dira. Eta badira egiazko hibernazioa egiten ez duten baina lozorro-egoeran sartzen diren ugaztunak ere. Hartzak, esaterako, horietakoak dira: lozorro-egoeran sartzen dira negua heltzen denean, baina ez dira egiazko hibernatzaileak.

Tamias striatus urtxintxa marraduna dugu beste jokaera baten adibidea. Negua heltzen denean, lozorro egoeran sartzen da, baina berezia da lozorro hori. Izan ere, lozorroan sartu aurretik janaria pilatzen du bere gordelekuan eta gero, barruan dagoela, noizean behin esnatu eta jan egiten du. Egiazko hibernatzaileek, ordea, ez dute horrelakorik egiten, euren gorputzetako gantz-erreserbetan pilatuta baitute behar duten energia.

Lozorro-egoeran egonik, gorputz-tenperatura jaitsi egiten da eta metabolismo-tasa oso apala dute urtxintxa marradunek; energia asko aurrezten dute horri esker. Horixe da jokaera horrek dakarren onura. Izan ere, gordelekuan janari asko gordetzeko aukera dutenean, gorputz-tenperatura ez zaie hainbeste jaisten eta denbora gutxiago egoten dira hibernazio moduko egoera horretan. Janari gehiago edukitzeagatik lozorroa ez da geroago hasten, hori ez da aldatzen, baina gehiagotan “esnatzen dira” eta azkenean, denbora luzeago egoten dira eutermian (tenperatura normalean).

Lehen esan bezala, onura nabarmenak ditu lozorro-egoeran sartu ahal izateak. Baina desabantailarik ere badu lozorroak, oxidazio-estresa eta inmunogaitasun apalagoa baitakartza. Hortaz, onuren eta eragozpenen arteko balantzea garrantzi handikoa da lozorroaren luzapenari dagokionez. Hortaz, janari gehiago dutenean, energia aurrezteko beharra ez da hain handia. Hori dela-eta, denbora gehiago egoten dira eutermian, eta lozorroak dakartzan kalteak gutxiagotu egiten dituzte horrela.

Iturria: Murray M. Humphries, Donald L. Kramer & Donald W. Thomas (2003): “The Role of Energy Availability in Mammalian Hibernation: An Experimental Test in Free-Ranging Eastern Chipmunks”. Physiological and Biochemical Zoology 76(2): 180–186.

Teknikoki, hartzek hibernatu beharrean neguko lozorroan [...]]]> Aurreko sarrera batean esan genuen hartzek ez dutela hibernatzen, horretarako handiegiak baitira. Marmotak eta tamaina horretako beste ugaztun zenbaitek hibernatzen dute, bai, baina hartzek ez. Aski ezaguna da, hala ere, hartzek neguan habietan sartzen direla eta lotan bezala gelditzen direla, baina hori ez da hibernatzea, ez behintzat marmoten moduko hibernatzea.

Teknikoki, hartzek hibernatu beharrean neguko lozorroan sartzen dira. Ñabardura terminologikoa ez da berez horren garrantzitsua. Baina benetako hibernatzaileekin alderatuz, badaude ikuspuntu fisiologikotik garrantzitsuak diren zenbait desberdintasun, hurrengo lerroetan azalduko ditugunak.

Izatez, XVIII mendean ezaguna zen jada “hibernatzeko“ modu desberdinak zeudela. Buffon kondea bezala ezagunagoa den Georges Louis Leclerc-ek, bere “Histoire naturelle, générale et particulière“ liburuan hartzei buruzko atalean idatzi zuenez, “neguan zehar hartzak gordelekuetan ezkutatzen dira, baina muxerrak eta marmotak ez bezala, ez dituzte zentzuak guztiz galtzen eta ez daude zeharo baldartuta edo trakets“. Hartzek ez hibernatzearen zergatia izeneko  ekarpenean azaldu bezala, benetako hibernazioa gantz nabarra duten ugaztun txikietan baino ez da ematen. Baina,orduan, zer da neguko hilabeteetan  habietan gordeta hartzek egiten dutena?

Hasteko, esan beharra dago neguko lozorroa energia aurrezteko modu bat dela. Beraz, benetako hibernatzaileen antzera, jakia eskasa denean edo janaririk ez dagoen aldian energia aurrezteko estrategia dela esan dezakegu hartzen neguko lozorroa. Antzekotasunekin jarraituz, letargia horretan daudenean, hartzen arnasketa-tasa eta bihotz-taupadaren maiztasuna asko beheratzen dira (laurden batera edo bosten batera): bihotzaren uzkurtze-tasa, ohiko  minutuko 40-50 taupadatik  minutuko 8-10era jaisten da lozorroan.

Baina badaude fisiologikoko garrantzitsuak diren zenbait desberdintasun energia aurrezteko bi estrategia hauen artean, eta aipatu ekarpenean azaldu bezala, animalien tamainarekin erlazionatuta daude: Batetik, hibernatzaile txikiek aldizkako esnatzeak erakusten dituzte hibernazioan zehar, eta dirudienez derrigorrezkoak diren esnatze horietan, metaturiko hondakinak kanporatzen dituzte. Hartzak, ordea, ez dira sekula habitik ateratzen lozorroak irauten duen artean (3- 6 hilabete); eta bitartean ez dute ezer jaten, eta ez dute gernurik ez gorotzik ekoizten. Eta hala ere, Buffonek behatu zuen modura, ez dira benetako hibernatzaile txikiak sartzen diren egoera komatosora heltzen.

Bestetik, ezberdintasun garrantzitsuenak tenperaturarekin du zerikusia: hartzen kasuan, hibernatzaile txikietan ez bezala, gorputzeko tenperatura pixkatxo bat baino ez da beheratzen, ohikoa den 37-39ªCtik 31-35ra jaisten oi da lozorroan, eta beraz, inguruneko tenperatura baino askoz ere garaiagoa mantentzen da gorputzeko tenperatura. Horretan laguntzen dute hartzen tamanina handiak, lo dauden artean kiribilduta egotea, eta aurretiaz pilatu duten lipido geruza  eta udazkenean nabariki loditzen den ilaje isolatzaileak. Are gehiago, garuneko eta funtsezko organoen tenperatura balio ia normaletan mantentzen da lozorro osoaren iraupenean zehar. Beraz, benetako hibernatzaileekin erkatuz  hauxe da izan ere alderik behinena: gogora dezagun hibernatzaileetan gorputz-tenperatura kanpoko tenperaturaren ingururaino beheratzen dela, eta hain zuzen ere esnatze-aldietan soilik igotzen dela tenperatura gantz-nabarraren bero-ekoizpenari esker.  Izan ere hipotermia nabaririk ez erakusteagatik esaten da hartzak ez direla benetako hibernatzaileak, eta jarduera oso oso moteleko aldi horri beraz, neguko lozorroa deritzo bentako hibernazio-prozesuetatik ezberdintzatzeko.

Oharra: argazkia, hemendik hartu dugu

Basamortuetan bizi da, landare gutxi eta ur gutxiago dauden [...]]]> Psammomys obesus du izen zientifikoa. Halako izen espezifikoa! Baina, dirudienez, ondo merezita du, arrak batez ere. Afrikako ipar-ekialdean eta ekialde hurbilean bizi da, hau da, Algeriatik ekialdera eta Itsaso Gorriko bi kostaldeetatik hurbilen  dauden herrietan. Izatez, ez da arratoia, jerboa baizik, eta oso ezaguna biomedikuntzaren zenbait esparrutan.

Basamortuetan bizi da, landare gutxi eta ur gutxiago dauden tokietan. Atriplex halimus izen zientifikoa duen  lur gazitako sastraka da bere oinarrizko jana. Landare horiek jaten ditu, toki idor horietan hazten diren landareak, hain zuzen ere, eta landare horien multzoak dauden tokietan ditu bere zuloak. Oso landare eskasak dira, elikatze-balio apalekoak. Izan ere, arratoi gizena da landare horiek baliatzen dituen animalia bakarra edo bakarrenetako bat. Hortaz, bera bizi den tokietan ez dago lehiakiderik, ez baitago landare hori jaten duen beste animaliarik. Aktibate apaleko animalia dugu; gazi-sastrakak jango dituen beste animaliarik ez dagoenez, “astiro” bizi daiteke. Astiro bizitzen energia gutxiago gastatzen du, eta horrek mesede egiten dio hain toki beroetan bizi ahal izateko, aktibitate garaiak dakarren beroa dispatzea ez baita erraza.

Lehen esan bezala, oso landare eskasak dira arratoi gizenak jaten dituenak. Hori, seguraski, aktibitate apalekoa izateko beste arrazoi bat da. Baina horrek badu ondorio tamalgarri bat: gatibu mantentzen direnean, oso erraz loditzen dira, loditu eta gainera, II motako diabetesa hartu; hau da jakiak eta jateko ohiturek sorturiko diabetes mota, hain zuzen ere. Hori gertatzen zaio jakiaren aldaketagatik, laborategian pentsuak eta zerealak ematen baitizkiote. Hori dela eta, arratoi gizena oso erabilia izan da gizentasunari eta diabetesari buruzko ikerketetan eredu biologiko gisa. Egun  soilik bi hazkuntza-leinu artifizial mantentzen dira munduan,  izan ere, ez da erraza gatibu mantentzea, diabetesak jota erraz hiltzen baitira.

Arratoi gizenak ez du urik edaten. Landareen egunsentiko garoa miazkatuz eta landaren ehunetatik ateratzen du behar duen ur guztia. Alde horretatik, oso antzekoak dira bere ur ekonomia eta hemen ikusia dugun kanguru-arratoiarena. Ez batak eta ez besteak ez dute urik edaten eta ura aurrezteko erabiltzen duen mekanismorik eraginkorrena giltzurruneko ur-birxurgapena da, oso gernu kontzentratua sortzen baitu. Izan ere, 17 bider handiagoa da gernuko solutu-kontzentrazioa odolekoa baino. Oso balio garaia da hori; gogora dezagun 14 bider handiagoa zela kanguru-arratoiaren gernuko solutu-kontzentrazioa odol-plasmakoa baino; hau da, apur bat handiagoa. Horrek, seguraski, jaten dituen landareekin du zerikusia, gatz edukin garaiko landareak baitira Atriplex halimus gazi-sastrakak.

Ezaugarri horiek ikusita, argi dago gazi-sastrakak jateko moldapen oso bereziak garatu dituela jerbo honek. Oso eraginkorra da, eta baliabide hori ustiatzen duen belarjale bakarra.

Oharra: hemendik hartu dugu argazkia.