Science aldizkari ospetsuan argitaratua [...]]]> Sator biluziak (Heterocephalus glaber) ez omen dira azidoarekiko kalteberak; hau da, hanketara azido-tantak botatzeak ez die minik eragiten; saguekin gauza bera eginez gero, azken hauek berehala batzen dituzte kaltetutako hanka eta “erasotako” aldea miazkatzen hasten dira. Saguei eragindako mina, gizakiaren kasurako zauri batean limoi-zukuaren tanta batzuk botatzean eragindakoaren antzekoa dela esan daiteke.

Science aldizkari ospetsuan argitaratua izan den artikulu batean ezagutzera eman dute sator biluziaren ezaugarri berri bitxi hori. Hori ez baita sator horri buruz ezagutzen dugun lehen kontu bitxia. Izan ere, ugaztunik arraroena modura aurkeztu genuen Afrikako zenbait herrialdetan baino bizi ez den sator biluzia aspaldiko sarrera batean. Azaldu genituen orduan arraroena deitzeko arrazoiak, baina labur esanda, hurrengoak ziren: ez du ilerik, erleen antzeko jokaera soziala agertzen du eta antzeko tamainako karraskarien aldean askoz ere urte gehiago irauten du bizirik, eta hala ere ez du minbizirik garatzen! Gainera, ez du gorputzeko tenperatura erregulatzen; hala ere, tenperatura nahiko konstante manten dezake 30 ^oC inguruan, horixe baita gutxi gorabehera bizi den lurpeko zuloetako ohiko tenperatura.

Animaliek mina sumatzen dute (dugu), nozizeptore izenez ezagutzen diren nerbio-zelula hartzaileek kinada “mingarria” jaso dutenaren seinalea garunean prozesatzen denean. Beraz, sator biluziaren kasurako azidoarekiko kalteberatasun eza azaltzeko ikertzaileei bururatu zitzaien lehen hipotesia honako hau izan zen: azidoak ez die minik eragiten ez dutelako kinada edo seinale hori jasotzeko hartzaile egokirik. Ez ba, ez da hori benetako arrazoia, sator biluzien eta saguen nozizeptoreek berdin-berdin, primeran jasotzen dute inguruko azidotasunari buruzko informazioa; azidotasuna protoi-kontzentrazioaren araberakoa da, eta protoi -kontzentrazioaren igoerak erantzun berbera eragiten du mota horretako informazioa jasotzen duten zelula hartzaileetan, biak baino biak despolarizatu egiten baitira kinada azidoaren aurrean. Orduan, nolatan suertatzen da kinada hori mingarria saguentzat eta ez sator biluzientzat?  Galdera horren erantzuna  da izan ere 2011ko abenduan Science aldizkarian argitaratu dena.

Animaliek dituzten nozizeptoreek seinale kaltegarriak edo mingarriak jasotzen dituztenean, beste edozein zentzumen motari buruzko informazioa bezala, nerbio-bulkaden bidez helarazten zaizkie nerbio-sistemaren kontrol nagusia duen garunari. Nerbio-bulkadak seinale elektrikoak dira, azkar hedatzen eta transmititzen direnak neuronen artean. Nerbio-bulkadak eragiteko eta hedatzeko funtsezkoak dira tentsio menpekoak diren kanal ionikoak, batzuk sodio ioiarekiko espezifikoak direnak eta beste batzuk potasioarekiko espezifikoak direnak, azken finean bi ioi horien zelula-mintzean zeharreko fluxuek eragiten baitituzte nerbio-bulkadaren oinarrian dauden zelula-mintzaren polaritate-aldaketak. Hain zuzen ere, nozizeptoreetan edo edozein beste zelula hartzailetan kinada bat jasotzen denean, zelula hartzaileetan gertatutako polaritate-aldaketen arabera eragindako nerbio-bulkaden maiztasunaren bidez helarazten zaio garunari kinadaren intentsitateari buruzko informazioa. Hortaz, saguen kasurako inguruko protoi-kontzentrazioaren emendioak nozizeptorean despolarizazioa eragiten du, eta despolarizazio horrek nerbio-bulkadak sortzen ditu; nerbio-bulkada horiek kinada kaltegarriari buruzko informazioa helarazten diote garunari, eta garunak martxan jartzen ditu kinada kaltegarritik babesteko mekanismoak: lehenago aipatu dugun esperimentuaren kasuan kinada hankan jaso bada, hanka altxa eta ahora hurbiltzea, miazkatuz azidotasuna murrizteko.

Sator biluzien kasuan ere nozizeptoreak despolarizatu egiten dira azidotasunaren eraginez, baina informazio hori ez da nerbio-sistema zentralerantz bideratzen. Beste modu batera esateko, jaso egiten da kinadari buruzko informazioa, baina ez zaio “inori” horren berri ematen, bertan gelditzen da, inora transferitu gabe. Zergatik? Sator biluzien kasuan minari buruzko informazioa jasotzen duten neuronek dituzten tentsio menpeko sodio kanalek (Nav1.7 izenekoak ugaztun gehienetan) badutelako beste animalia gehienenekin erkatuz aldaketa txiki bat kanala osatzen duen proteina osatzeko erabilitako aminoazidoen sekuentzian. Hiru aminoazidoren aldaketa txikia nahikoa da sator biluziaren sodio kanal horiek ezaugarri desberdinak izan ditzaten. Izan ere, horrelako sodio kanal bereziak blokeatu egiten dira azidotasuna eragiten duten protoien eraginez, eta horrexegatik ez da prozesatzen azidotasunari buruzko informazioa. Azidotasunak kinatzen du nozizeptorea, baina kinadak berak oztopatzen du seinaleari buruzko informazioa nerbio-sistema zentralerantz bidaltzea. Azidotasunak, edo gauza bera den protoi-kontzentrazio altuek, dentistek erabiltzen dituzten substantzia analgesikoen antzera jokatzen dute hortaz,  minari buruzko informazioaren transmisioa oztopatuz, baina sodio-kanal guztiak blokeatu beharrean, soilik blokeatzen dituzte nozizeptoreetako sodio kanal berezi hauek.

Zergatik baina, agertzen dute sator biluziek txikia baina garrantzi handikoa den mutazio hori tentsio menpeko sodio kanaletan? Ikertzaileen ustez, moldatze-balioa duelako. Sator biluzien ohiko bizilekuetan, lurpeko zuloetan, oxigenoaren kontzentrazioa ohikoa baino baxuagoa izaten da, eta CO2arena ohikoa baino askoz altuagoa, %10era ere iritsi daiteke eta[i]. Horrelako baldintzetan, ingurua azidoagoa bihurtzen da eta baita animalien zelulen ingurua ere. Berez, egoera horrek etengabeko mina eta deseroso egotea eragingo lieke horrela bizi diren animaliei; esaterako, ehunetako hantura dagoenean, zelulen inguruan metatzen diren substantzia azidoek mina eragiten dute kaltetutako ehunetan, nozizeptoreek azidotasunari buruzko informazioa jaso eta zerebrora bidaltzen dutelako. Horrexegatik da mingarria erreuma adibidez.

Hortaz, sator biluzien kasurako ohikoa izan daitekeenez zelulen ingurua azidoa izatea, animalien inguruko karbono dioxidoaren kontzentrazio altuek eraginda, uste da noizbait mutazio baten ondorioz gertatu zen Nav1.7 kanalen protoien bidezko blokeoa abantailatsua suertatu zela, eta beraz denborarekin ezaugarri hori egonkortu eta nagusitu egin zela sator biluzietan, haien estres maila jaistea ekarri zuelako. Hipotesi honen alde dago mutazio bera aurkitu izana kobazuloetan pilatuta bizi diren Myotis lucifugus espezieko saguzarretan, baina ez ordea arboletan pilatzen diren Pteropus vampirus saguzarretan. Dirudienez, ohiko bizilekuaren azidotasun mailarekin dago lotuta ezaugarri hau, eboluzioan zehar erlaziorik ez duten baina CO2 kontzentrazio altuak sarri jasan behar dituzten bi espezietan finkatu baita.

Honetan ere benetan bitxia sator biluzia! Lehenik ere bazegoen aztertzeko interes handia, minbizirik ez garatzeak biomedikuntzan izan ditzakeen aplikazioak direla eta, baina aurkitu berria den minik ez sumatzeko gaitasun honek ere sekulako jakin gura piztu du, min kronikoaren tratamenduetan aurrera egiteko ate berriak ireki baititu.

Iturria: E. S. J. Smith, D. Omerbasic, S. G. Lechner, G. Anirudhan, L. Lapatsina, G. R. Lewin. The Molecular Basis of Acid Insensitivity in the African Naked Mole-Rat. Science, 2011; 334 (6062): 1557 DOI: 10.1126/science.1213760

Oso gutxi diren arren, ezaguna da zenbait arrain espeziek hori bezalako “tresnak” erabiltzeko gaitasuna dutela; lehen esan bezala, tresna horiek [...]]]> Txirla bat hausten saiatzen filmatu dute Labridae familiako Choerodon anchorago espeziearen arrain bat. Bideofilmean ikus daitekeenez, arrainak haitz baten aurka botatzen du txirla, hautsi nahian. Tresnatzat hartu behar da haitza, nonbait, nahiz oso tresna bakuna den.

Oso gutxi diren arren, ezaguna da zenbait arrain espeziek hori bezalako “tresnak” erabiltzeko gaitasuna dutela; lehen esan bezala, tresna horiek ez dira batere konplexuak, noski, baina objektu bat erabiltzen dute azken batean. Choerodon schoenleinii, Halichoeres garnoti eta Thalassoma hardwicke dira antzeko jardunetan inoiz ikusi izan diren familia bereko beste espezieak.

Oso jokaera bitxia da. Orain arte ondo ikertu ez den arren, bistan da jokaera landua dela eta arrainek geroari begirako nolabaiteko “aurreikuspenak” egiteko ahalmena dutela. Txirla hautsi nahi duen arrainak, hasieran, txirla harrapatu behar du ondarrean indusiz; gero haitz egoki bat bilatu, eta azkenik, haitzaren aurka bota behar du txirla bere helburua lortzeko.

Click here to view the embedded video.

Santa Cruzeko Californiako Unibertsitatean jarduten duen Giacomo Bernardi irakasleak filmatu du.

Ugaztun txikienak, satitsuak dira eta elefanteak, handienak. Animalia handietan garunak bidaltzen dituen seinaleek, distantzia luzeagoak egin behar dituzte helmugaraino iristeko. Beraz, bestelako ezaugarri berezirik gabe, seinale bat garunetik oinetaraino helarazteko, denbora luzeagoa beharko luke elefante batek satitsu batek baino. Hau da, nerbio-bulkadaren lastertasuna animalien tamainarekin batera aldatuko ez balitz, animalia handiek txikiek baino [...]]]>

Europako satitsua

Ugaztun txikienak, satitsuak dira eta elefanteak, handienak. Animalia handietan garunak bidaltzen dituen seinaleek, distantzia luzeagoak egin behar dituzte helmugaraino iristeko. Beraz, bestelako ezaugarri berezirik gabe, seinale bat garunetik oinetaraino helarazteko, denbora luzeagoa beharko luke elefante batek satitsu batek baino. Hau da, nerbio-bulkadaren lastertasuna animalien tamainarekin batera aldatuko ez balitz, animalia handiek txikiek baino denbora luzeagoa beharko lukete bai zentzumen-hartzaileetatik garunera doazen seinaleak jasotzeko zein garunean igorritakoak muskuluetara helarazteko. Hortaz, muga nabarmena ezarriko lioke horrek tamaina handiko animalien mugikortasunari.

Baina nerbio-bulkadaren abiadura ez da konstantea animalietan zehar. Lodiagoak dira animalia handien neuronen axoiak eta lodiagoak izanik, karga elektrikoak -ioiak, kasu honetan- bizkorrago mugitzen dira axoiaren barrenetik. Horren arrazoiak zerikusi handia du kable batek korronte elektrikoari jartzen dion erresistentziaren eta kablearen lodieraren arteko harreman negatiboarekin; ezaguna denez, kable meheagoek erresistentzia handiagoa jartzen diote karga elektrikoaren mugimenduari. Bada, antzeko zerbait gertatzen da axoi neuronalekin: axoi lodiek arinago eroaten dute nerbio-bulkada.

Afrikako elefantea

Elefantearen nerbio ziatikoaren[1] diametroa, 15um-takoa da eta satitsuarena, 9 um-takoa; nabarmen lodiagoa da, beraz, elefantearena. Baina, elefantearen garunetik hanken muturretara eta satitsuaren garunetik hanken muturretara nerbio-seinaleak denbora berean irsiteko nahikoa ote da hori? Ez da nahikoa; inondik ere. Izan ere, elefantearen hankak satitsuarenak baino 100 bider luzeagoak dira, baina bakarrik bi aldiz handiagoa da elefantearen nerbio ziatikoaren axoian zeharreko nerbio-bulkadaren lastertasuna. Elefantearen nerbio ziatikoan 70 m s^-1-ko abiadura darama nerbio-bulkadak, eta satitsuarenean 37 m s^-1-koa. Beraz, nerbio-seinalea garunetik hanken muturretara irits dadin elefanteak behar duen denbora 50 bider luzeagoa da satitsuak behar duena baino.

Hori horrela, berehala sortzen zaigu galdera bat: zergatik ez dira lodiagoak elefantearen axoiak? Lodiagoak izan litezke, bai, baina lodiagoak izango balira, nerbio-dentsitatea apalagoa izan beharko litzateke, halabeharrez, eta ondorioz, apalagoa izango litzateke bereizmena[2]. Hau da, nolabaiteko oreka behar da bereizmenaren eta hedatze-abiaduraren artean. Hedatze-denbora laburtzeak bereizmenaren jaitsiera ekarriko luke eta alderantziz.

Eta ondorioak? Nabariak, animalia handientzat: nerbio-bulkadaren eroapen-abiadura motela bada, muga nabarmenak gertatzen dira bai zentzumen-harrerari bai agindu motoreei dagokienez. Eta logika berbera erabil genezake espezie bereko baina tamaina desberdineko animalien kasuan? Bai, baina tamaina-desberdintasun horien ondorioak arbuiagarriak dira nerbio-bulkaden hedatze-denborari dagokionez.

Iturria: Heather L. More, Douglas J. Weber, John R. Hutchinson, Steven K. Aung, David F. Collins, Max Donelan (2009): “Scaling of sensorimotor control in terrestrial mammals” Journal of Comapartive Biochemistry and Physiology A, Vol 153:  S52 (doi:10.1016/j.cbpa.2009.04.510)

[2] Zentzumen-terminalen dentsitatearen menpekoa da bereizmena; hau da, azalera unitateko hartzaile-kopurua handia bada, bereizmena ere handia da, eta alderantziz. Bestalde, nerbio-dentsitatea apala bada, terminalen dentsitatea ere apala izan behar da. Hortaz, nerbio-dentsitatea apala denean, bereizmena ere baxua da.

Nork ez du ikusi, argazki edo marrazki batean, begi-nini bertikaleko begirik? Ornodun askok dituzte holako begiak. Begi-nini horiek gaueko bizimoduarekin lotu izan dira iraganean, baina lotura hori ez dago argi. Gainera, badirudi bestelako hautespen-indarrek jokatu dutela ezaugarri horren alde.

Izan ere, argi-intentsitatea apala denean ikusi ahal izateko, begi-nini bertikalek ez dute ezertan [...]]]>

Begi-nini bertikalak dituen sugea

Nork ez du ikusi, argazki edo marrazki batean, begi-nini bertikaleko begirik? Ornodun askok dituzte holako begiak. Begi-nini horiek gaueko bizimoduarekin lotu izan dira iraganean, baina lotura hori ez dago argi. Gainera, badirudi bestelako hautespen-indarrek jokatu dutela ezaugarri horren alde.

Izan ere, argi-intentsitatea apala denean ikusi ahal izateko, begi-nini bertikalek ez dute ezertan laguntzen; begi-nini horiek dituzten animaliek guztiz zabaltzen dituzte gauez, borobil bihurtzen dituzte. Gauez, argi gutxi dagoenean, bestelako ezaugarriak eduki behar dituzte begiek ikusi ahal izateko. Ikus dezagun kontu hau lehenik.

Bi eratako zelula fotohartzaileak ditugu ornodunok, makilak eta konoak. Horiexek dira ematen dizkiegun izenak. Konoek uhin-luzera desberdinak bereizten dituzte eta hori dela eta, koloreak hautematen ditugu eurei esker. Baina ez dira egokiak argi-intentsitatea apala denean. Makilek ez dute balio koloreak bereizteko, baina askoz ere sentikortasun garaiagoa dute eta argi-intentsitate apalak ere kitzikatu egiten ditu horri esker. Hortaz, gaueko bizimodua duten ornodunen fotohartzaile gehienak makilak dira, horiexek baitira gauean ikusteko egokienak. Horrez gain, kornea handiak eta konkordura handikoak dituzte; handia dute aurreko ganbara, eta leiar handi eta esferikoa ere. Bestalde, begi-nini borobilak dituzte gaueko animalia askok, eta nahikoa handiak dira foku-distantziari dagokionez.

Zein da, orduan, begi-nini bertikalen abantaila? Malgutasun handia eskaintzen dute begiak har dezakeen argi-intentsitateari dagokionez. Izan ere, irekiera-maila oso desberdinak lor ditzakete eta, beraz, argi-intentsitate garaia dagoenean kasik itxita gera daitezke eta apala denean, guztiz irekita, ia borobil dute. Hortaz, oso begi-nini egokiak dira egunaren edozein unetan (gauez zein argiz), jardun dezakeen animalia batentzat.

Baina aurrekoaz gain, bada ikertzaile-talde australiar batek proposatu duen bigarren abantaila bat, elikatze-moduarekin zerikusirik duena. Ikertzaile horiek pentsatu zuten zelatan egoten diren harrapariei alboetatik hurbiltzen zaizkien harrapakinak zehaztasun handiz ikusteko oso egokiak direla begi-nini bertikalak. Izan ere, begi-ninia bertikala izanik, eremu-sakontasun eta zehaztasun handiagokoak gertatzen dira irudiak plano horizontalean bertikalean baino. Hortaz, eseri-eta-itxaron moduko harraparientzat oso egokiak suertatzen dira begi horiek, horien harrapakinak alboetatik (buruaren plano horizontalean) iristen baitzaizkie.

Lehen esan bezala, asko dira begi-nini bertikalak dituzten ornodunak, baina narrastietan oso ugariak dira. Hori dela eta, ikertzaile-talde australiarrak Australiako sugeen (Acrochordidae, Colubridae, Elapidae, Homalopsidae eta Pythonidae familietako 127 espezie) begiak aztertu zituen eta bizimoduarekin (gaueko, egunekoa edo egun osokoa) eta ehiza-moduarekin (aktibo, misto edo eseri-eta-itxaron) harremanetan jartzen saiatu ziren.

Erdietsi zituzten emaitzak, berriz, harrigarri suertatu ziren ikertzaileentzat. Izan ere, eta itxaron ez bezala, gaueko bizimodukoak ziren begi-nini bertikala zuten suge asko. Ikertzaileen arabera, gaueko sugeek egunez ere jardun behar izaten dute askotan, eta egoera horretan, balio handikoa izan daiteke begi-nini bertikala, argi-intentsitate garaien menpe daudela jardun ahal izateko.  Proposatu zuten ehizatzeko moduaren eta begi-niniaren morfologiaren arteko harremana, berriz, baieztatu egin zuten. Hau da, zelatan egoten diren “eseri-eta-itxaron” moduko harrapari gehienen begi-niniak bertikalak ziren, eta ehizatzeko modu aktibo edo mistoa zuten espezieenak, berriz, esferikoak.

Beraz, artikulu honen izenburuko galderari erantzuteko, esango genuke begi-nini bertikalei esker hobeto antzeman daitezkeela alboetatik hurbiltzen diren harrapakinak.

Iturria: F. Brischoux, L. Pizzatto & R. Shine (2010): “Insights into the adaptive significance of vertical pupil shape in snakes” Journal of Evolutionary Biology, vol. 23: 1878–1885

Begi tubularrak dituzten arrainez aritu ginen aurreko sarrera batean. Arrain horien artean bada bat bereziki deigarria dena, Macropinna microstoma izen zientifikoa duena. Opisthoproktidae familiako Macropinna generoko espezie bakarra da arrain hori.  Espezie honetako arrainak 600-1.000 mko sakoneretan[1] aurki daitezke Itsaso Bareko alde subartiko eta epeletan; Bering Itsasotik hasita iparrean, Japoniaraino mendebaldetik eta Baja [...]]]>

Begi tubularrak dituzten arrainez aritu ginen aurreko sarrera batean. Arrain horien artean bada bat bereziki deigarria dena, Macropinna microstoma izen zientifikoa duena. Opisthoproktidae familiako Macropinna generoko espezie bakarra da arrain hori.  Espezie honetako arrainak 600-1.000 mko sakoneretan[1] aurki daitezke Itsaso Bareko alde subartiko eta epeletan; Bering Itsasotik hasita iparrean, Japoniaraino mendebaldetik eta Baja Kaliforniaraino ekialdetik. 1939 urtean aurkitu zen lehenengoz espezie hau eta beraz, arrain honen ezaugarriak aspalditik ziren ezagunak: arrain txikiak dira, 4-5 zm dituzte luzeran eta euren itxurari buruz aipagarriena zera da: aho txikia dutela eta buruaren goialdean gorantz zuzenduta dauden bi begi zilindriko dituztela. Izan ere ingelesez “barreleye” izenez ezagutzen dira opistoproktido hauek; gazteleraz “ojobarril” izen arrunta  erabiltzen da eta, hortaz euskaraz upel-begiko arrain izena ondo egokituko litzaioke agian.

Oraintsu arte misteriotzat zuten nola konpontzen zen Macropinna harrapakinak ehizatzeko, bere bi begi tubularrak bizkarrean finkatuta baititu, ahoa aurre aldean kokatuta dagoen artean. Beste modu batera esanda, ahoa ez dago ikusmen eremuaren barruan. Nola lor dezakete harrapakinak ehizatzea begiak gorantz begira dauden artean ahoa aurrera begira dagoela? Nola lortuko genuke guk eskuak erabili gabe  zerbait irenstea uretan murgilduta gaudela ahoa daukagun tokian izan beharrean kazkezurraren erdi-edian izango bagenu?

2008an Kaliforniako  Monterrey Badiako Akuarioko ikertzaileek 2004an egindako “in situ” behaketak argitaratu dituztenean argitu da paradoxa zirudien arrain hauen elikatzeko modua. Bideoan grabatutako irudiei esker, hasteko, arrain hauen benetako itxuraren berri izan dugu. Irudiak hartzeko eta animaliak harrapatzeko tramankulua itsas hondora bidali zutenean eta Macropinnaren lehen aleak grabatzea lortu zutenean ikerlariei deigarrien egin zitzaien lehen gauza zera izan zen: arrain hauek uste zena baino buru handiagoa eta gardena dutela! Ezaugarri bitxi hori deigarria egin zitzaien 1939tik ordurarte inoiz ez zelako izan buruko ezkutu garden horren berririk; antza denez, upel-begiak arrantzatzen zirenean ur sakonetatik sareen bidez ateratzerakoan estruktura hauskor hori guztiz kaltetua gelditzen zen.

Hemen txertatu dugun irudian oso ondo ikusten da buru gardena; izan ere  begiak diruditen baina izatez sudur errosetak diren estrukturen azpitik hasita bizkarreko eskatak hasten diren lekuraino luzatzen da estalki gardena, begi tubularrak goitik eta alboetatik babestuz. Irudian oso nabarmen diren kupula berdeen azpian daude kokatuta begi tubularrak; kopa horiek lenteak dira eta  dituzten pigmentu berdeei esker, arrain hauek bizi diren sakoneretara heltzen den argi apurra xurgatzen dute, eta horrela zorrotzago hauteman dezakete inguruko animaliek igorritako bioluminiszentzia. Esan bezala, begi tristeen itxura duten aho txikiaren gaineko estrukturak sudurzuloak dira eta benetako begiak buruaren barruan, goialdean daude kokatuta; begiak inguratzen eta babesten, fluidoz beteriko ganbara dago, ezkutu gardenak estaltzen duena.

Baina beste aurkikuntza bat ere egin zuten ikerlari hauek in situ egindako grabaketetan oinarrituta: Macropinnaren begi tubularren ohiko kokapena dortsala bada ere, behar denean begien kokapena aldatu egin dezakete, aurpegirantz zuzenduz. Laborategira eramandako aleak aztertuz, begien mugimenduak eragiten zituzten jarrerak eragin zitzaizkien, kasu gehienetan emaitza positiboak lortuz. Behatu zen errotazio-mugimendurik ikusgarriena 75 bat gradukoa izan zen. Aurretiaz ere ezaguna zen begi hauen muskulatura konplexu samarra zela, baina begien mugitzeko gaitasunaren behaketak argitu du hain zuzen ere zein betebehar zuten muskulu horiek denak, begi-hodiak norantza zuzentzen diren ezartzea, beharrizanen arabera. Hain zuzen ere bizkarreko ohiko kokapenean daudela begiek goian gertatzen denaren berri ematen dute, eta jateko zerbait interesgarria hautematen denean, begiak ahoaren planorantz hurbil daitezke erasoaren eraginkortasuna hobetzeko. Bestalde, begiak mugitu ahal izateak ikusmen-eremua izugarri zabaltzea ahalbidetzen du, eta goian tarte hestu baten gertatzen denaz gain arrain hauek alboetan eta aurrean dagoenaz ohar daitezke begien mugitzeko gaitasunari esker.

Esan dezakegu, beraz, Macropinnaren begiak moldapen ebolutiboaren adibide paregabeak direla. Begi tubularrak izatea berez moldapena izanik, kontuan hartzen badugu begien jarrera ez dela finkoa, baizik eta begiak alde dortsaletik rostralerantz mugi ditzaketela arrain hauek komeni zaienean, moldapena are miresgarriagoa egiten zaigu. Eta moldapen horri etekin guztia ateratzeko, bada, begien errotazio-ahalmenari dagokion azalera, buru osoa nonbait, gardena behar du izan, bestela begiek ezin izango lukete ikusi eta….Bai, bitxia benetan itsas sakoneretako arrain hau, baina dituen ezaugarri “arraro” guztiek dute zentzua animalia horren bizilekua eta bizimodua ezagututa. Itsasoaren barruan argia eta ilunaren arteko alde horretan bizirauteko moldapen sakonak besterik ez dira “Hogei mila lekoatako urazpiko bidaia” tik ateratakoa dirudien animalia harrigarri honen ezaugarri bitxiak.

Stylephorus chordatus

Begi guztiak ez dira berdinak. Gure begiak esferikoak dira, beste animalia askorenak bezala, baina begi-eredu bat baino gehiago dago animalia-erreinuan eta badira hodi itxura duten begiak ere. Egia esan, mota horretako begiak -tubularrak edo zilindrikoak- ez dira batere arruntak; 11 arrain familiatan eta lehortiarrak diren zenbait animalia gautarretan baino ez dira [...]]]>

Winteria telescopa

Stylephorus chordatus

Begi guztiak ez dira berdinak. Gure begiak esferikoak dira, beste animalia askorenak bezala, baina begi-eredu bat baino gehiago dago animalia-erreinuan eta badira hodi itxura duten begiak ere. Egia esan, mota horretako begiak -tubularrak edo zilindrikoak- ez dira batere arruntak; 11 arrain familiatan eta lehortiarrak diren zenbait animalia gautarretan baino ez dira behatu. Begi tubularrak dituzten arrain gehienetan begiak gora begira badaude ere, hau da, buruaren bizkar-aldean (Argyropelecus, Hierops, Opisthoproctus generoetan), zenbaitetan aurrerantz zuzenduta agertzen dira, aurpegirantz (Stylephorus chordatus, Gigantura indica edo Winteria telescopa, esaterako).

Opisthoproctus soleatus

Naturan arraroak izanik itsas ur sakonetako arrainetan begi tubularrak horren maiz agertzea ez da kasualitatea, noski. Esferikoen ordez zilindrikoak diren begiak argi-intentsitate apaleko inguruetan bizitzeko moldapentzat hartu behar ditugu hortaz. Izan ere, oso argi gutxi iristen da itsasoan barrena 1.000 metrora, eta heltzen den apurra egokiro detektatzea funtsezkoa da, bai harrapakinak zein harrapariak hautemateko. Arrazoi berberagatik, ia argirik gabeko alde horietan bioluminiszentzia somatzea eta izpien norabidea zehazki hautematea hil ala biziko kontua izan daiteke.

Hodi itxurako begiek irekidura handiko lenteak izaten dituzte, horrela argia bereganatzea errazten baita.  Tubuluak, oinarrian nahiko estruktura konplexua agertzen duen erretinaraino eramaten du argia, eta  lente handien luzera fokala egokitu egiten du. Alkarren ondoan dauden pare bat begi tubularrek sentsibilitatea emendatzen dute, kontrasteak hautematea ahalbidetzen dute, eta ikusmen-eremuen gaineztatze binokular zabala eragiten dute, sakoneraren pertzepzio zorrotzagoa ahalbidetuz.

Denak ez dira aldekoak, noski, espezializazio-maila garaiak kontrakoak ere baditu. Izan ere, ikusmen-eremua oso mugatua dago begi esferikoekin alderatuz, eta bestalde, ehun erretinalak tubuluen hormetan koka badaitezke ere, alde horietara heltzen diren imaginak ezin dira enfokatu.

Bestalde, eta lehen esan bezala, hodi itxurakoak izatea ez da arrain hauen begien ezaugarri “bitxi” bakarra. Espezie hauetako zenbaitek, gainera, gora begira dituzte begiak eta bada kokapen edo orientazio hori edukitzeko arrazoi on bat. Hortaz, gora begira dauden bi begi tubular paraleloei esker, arrainek harrapakinen soslaia “ikus” dezakete goragotik datorren argi eskasaren kontra, egunez behintzat, eta oso modu zehatzean hauteman dezakete zein distantziara dagoen. Bestetik, begi tubularrak aurre alderantz zuzenduta dituzten arrainen kasuan, euren gorputzak bertikal kokatzen dituzte, aurkitu ondoren azpitik erasotu ahal izateko harrapakinak. Stylephorus espezieko aleak eskegita bezala mugitzen dira, begiak erabiltzen dituzte bere burua harrapakinaren pare-parean kokatzeko eta orduan aho sabaia izugarri azkar irekitzen dute, eragiten duten korrontea harrapakina irensteko baliatuz. Antzeko modua erabiltzen dute Gigantura generoko aleek.

Arraro samarrak dira begi tubularrak, bai. Arraroak egiten zaizkigu eta gainera, oso animalia gutxik dituzte era horretako begiak. Hori horrela da, baina argi dago aldeko nabarmenak dituztela eguzki-argiaren izpi ahulenak baino iristen ez diren ur sakonetan bizi diren arrainentzat. Horrexegatik dituzte.

Michal [...]]]> Burua hotz mantentzeko Thomson gazelak duen ahalmena ez da, inondik ere, salbuespen bat, garuneko tenperatura gainontzeko gorputzekoa baino baxuago mantentzeko gaitasun bera baitute ugaztun eta hegazti askok. Thomson gazelaren kasuan bezala, rete mirabile direlako sistemak erabiltzen dituzte animalia gehienek horretarako. Eta urteetan uste izan zen hori zela burua hotzago mantentzeko homeotermoek erabil zezaketeen mekanismo bakarra.

Michal Caputa fisiologo poloniarrak orain dela 5 urte argitaratutako berrikuspenean irakur daitekeenaren arabera, baina, ez omen da nahitaezkoa mota horretako bero-trukatzaile bat garuneko hozte selektiboa gauzatzeko, eta bestalde, retea izateak ez du bermatzen burua hotzago mantentzeko gaitasuna. Ba omen daude gamelua bezalako animaliak, rete karotideo oso garatua izan arren hozte selektiborako ahalmen mugatua dutenak, eta bestalde, nahiko xumea den txakurren sarea oso eraginkorra omen da.

Txoriek, bestalde, rete oftalmikoa erabiltzen dute karotideoaren ordez helburu bera lortzeko. Hauen artean ere badaude rete sinpleak dituztenak eta ondorioz garuna hozteko ahalmen mugatua, diamante mandarina izeneko txoria esaterako. Baina modu berean, ba omen daude reterik gabeko hozte selektiboa gauzatu dezaketenak, hala nola kolibria.

Bero-trukatzaile modura jokatzen duen sarea izatea ez da, hortaz, derrigorrezkoa garuna hoztu ahal izateko. Izan ere, Caputak azaltzen duenez, badago odol arteriala hoztearen ordez beste aukera bat garunaren tenperatura gainontzeko gorputzarena baino baxuago mantendu ahal izateko, garuneko rete arteriala ez duten zenbait ugaztunetan aurkitu dena: odol benosoak zuzenenan hoztea garuna. Bariante txiki batzuekin hauxe da untxi, akuri eta arratoietan gertatzen dena. Dirudienez, hipertermia gertatzen denean, garunaren ingururantz bidaltzen den odol benosoaren kantitatea emendatu egiten da. Eta odol benoso hori hoztua dago sudurretik eta buruko azaletik igaro delako, azalera horietan zehar beroa ingurunerantz disipatzen baita.

Caputaren ustez, litekeena da gizakiok ere antzeko sistema bat baliatzea gure zerebroa hipertermiatik babesteko. Gizakiaren kasuan ez da modu esperimentalean frogatu garunaren hozte selektiboa gerta daitekeenik, ez baita sekula neurtu baldintza hipertemikoak jasan behar dituzten gizabanako osasuntsuen garuneko tenperatura, baina ba omen daude zeharkako ebidentziak.

Burua hotz mantentzea zentzu figuratuan garrantzitsua bada, are inportanteagoa da garuneko tenperaturari 41 ºCtik behera eustea. Balio horretatik gora kalte larriak gertatzen zaizkio ia edozein animaliari, eta baita gizakiari ere. Ohiko baldintzen menpe, homeotermoak diren animaliek tenperatura tarte hestu baten barruan mantentzen dute, baina patogenoek, jarduera fisikoak edo/eta ingurune-baldintzek hipertermia-egoerak eragin ditzakete. Amerikako Estatu Batuetan, 1995tik hona futbol amerikarra jokatzen den estadioetan 40 bat jokalari hil dira partida jokatzen ari zirela bero-kolpeak jota. Kasu guztietan tenperatura altu eta hezetasun-maila garaietan gertatu ziren heriotz horiek, hau da, ariketak sorrarazitako bero-ekoizpena disipatzeko baldintzarik txarrenetan. Jakina denez, kaskoen bidez babesten dute burua jokalari horiek, eta kaskoak aurpegiaren azalera handi bat ere babesten du. Gauzak horrela, oso zaila suertatzen da burutik zehar beroa galtzea. Ondorioz, hipertermia gerta daiteke, eta hortik kasu larrienetan, heriotza.

Arazo hori saihesteko asmoz, Atlantako Hothead Technologies enpresak ekoitzitako kasko bereziak hasi dira probatzen errugby amerikarreko jokalariak. Kasko berezi horiek sentsore termiko bat dute erantsita, etengabe jokalariaren buruko tenperatura neurtzen duena. Kablerik gabeko teknologiari esker, irrati uhinen bidez, jasotako datuak entrenatzailearen PDA edo ordenagailu batera bidaltzen ditu sentsoreak. Izan ere, tresna prestatua dago tenperatura balio jakin batera hurbiltzen denean, sarriago jaso dezan informazioa; eta aldez aurretik ezarritako balio batetik gorakoa bada balioren bat, alarma akustiko bat pizten du entrenatzaileak edo arduradunak egokia den erabakia har dezan. Teknologiari esker, hortaz, bada modua operazio-gunea den garunaren babeserako mekanismo fisiologikoek huts egiten dutenean hipertermiak ekar ditzakeen ondorio latzei aurre egiteko.

Hemen azaldu dugunez, oso garrantzitsua da burua hotz mantentzea; hortaz, ugaztun homeotermook tresna egokiak ditugu horretarako, baina hori bai, mugak ditu tresna horien eraginkortasuna. Mugak gainditzen direnean, baina, bizitzaren eta heriotzaren arteko ertzera iristen gara eta, zenbaitetan, ertz bera ere igaro.

Erreferentzia: M. Caputa: “Selective brain cooling: a multiple regulatory mechanism”. Journal of Thermal Biology 2004, 29: 691-702