|
|
 Munduan 40.000 armiarma espezie deskribatu dira gutxi gorabehera, eta intsektu eta bestelako animaliez elikatzen dira guztiak. Baina duela gutxi jakitera eman dutenez, landareez elikatzen den armiarma txiki bat aurkitu dute Erdialdeko Amerikan. Armiarma jauzilarien familiakoa da eta Bagheera kiplingi izen ederra bezain bitxia eman diote. Akazia zuhaixketan bizi dira armiarma txiki hauek.
Akazia horiek ondo ezagunak dira biologoen artean, inurriekin mutualismo-harreman berezia mantentzen baitute. Inurriek, herbiboro gehienengandik babesten dituzte akaziak, eta akaziek babesa eta janaria eskaintzen diete inurriei. Hostoen guruinek ekoizturiko nektarra eta Belt-gorputzak izenez ezagunak diren hosto bereziak dira inurrientzako janaria.
Bagheera armiarmek akazia-inurri sistema hori baliatzen dute, baina nolabaiteko “iruzurra” egiten. Nektarra eta Belt-gorputzak jaten dituzte inurriek bezala, baina gero ez dute landarea defenditzen: horrexegatik esan dugu iruzurra egiten dutela, mutualismo-harremanaren onurak bai baina ordaina ez dutelako ematen truke. Dirudienez, armiarmek oso bista ona dute, bizkorrak dira eta kognizio-gaitasun handia dute eta horri esker inurriek ezin harrapa ditzakete. Gainera, euren habiak ez dituzte egiten akazietan, beste landareetan baizik, inurriengandik urrun.
Costa Rican, 2001ean, aurkitu zuten herbiboria mota hau lehendabizi; eta 2007an, Mexikon behatu zuten berriro. Mexikoko populazioko armiarmek, bestalde, landareak jateko joera handiagoa dute Costa Ricakoek baino. Izan ere, Belt-gorputzak dira Mexikoko populazioko armiarma horiek jaten dutenaren %90a. Costa Ricako populaziokoek, berriz, animalia-harrapakinak, -inurrien larbak barne-, gehiagotan baliatzen dituzte jakia osatzeko.
Definizio garaiko filmaketak egin dituzte basoan ikerketa hau aurrera eramateko; eta horrez gain, laborategiko lanak ere egin dituzte. Lan horietan, 15N, 14N, 13C eta 12C isotopoen edukiak aztertuz, landareen energia-ekarpena neurtu dute eta basoan behatutakoa berretsi dute horrela.
Bare haragijale batez aritu ginen aspaldiko sarrera batean hemen. Bare hura, -bare mamutsa- ez da bakarra, beste bare haragijaleren bat baitago munduan. Ez dakigu Bagheera bezalako beste armiarma belarjalerik ote dagoen munduan; beste espezieren bat egon daiteke, noski, baina salbuespenak dira hauek guztiak, armiarma herbiboroak eta bare karniboroak. Baina salbuespen izate hori da, hain zuzen ere, animalien malgutasunaren eta ingurune desberdinetara moldatzeko izan dezaketen gaitasun handiaren erakusle argia.
Oharra: Irudia ZME Science blogetik hartua dago.
Begi tubularrak dituzten arrainez aritu ginen aurreko sarrera batean. Arrain horien artean bada bat bereziki  deigarria dena, Macropinna microstoma izen zientifikoa duena. Opisthoproktidae familiako Macropinna generoko espezie bakarra da arrain hori. Espezie honetako arrainak 600-1.000 mko sakoneretan[1] aurki daitezke Itsaso Bareko alde subartiko eta epeletan; Bering Itsasotik hasita iparrean, Japoniaraino mendebaldetik eta Baja Kaliforniaraino ekialdetik. 1939 urtean aurkitu zen lehenengoz espezie hau eta beraz, arrain honen ezaugarriak aspalditik ziren ezagunak: arrain txikiak dira, 4-5 zm dituzte luzeran eta euren itxurari buruz aipagarriena zera da: aho txikia dutela eta buruaren goialdean gorantz zuzenduta dauden bi begi zilindriko dituztela. Izan ere ingelesez “barreleye” izenez ezagutzen dira opistoproktido hauek; gazteleraz “ojobarril” izen arrunta erabiltzen da eta, hortaz euskaraz upel-begiko arrain izena ondo egokituko litzaioke agian.
Oraintsu arte misteriotzat zuten nola konpontzen zen Macropinna harrapakinak ehizatzeko, bere bi begi tubularrak bizkarrean finkatuta baititu, ahoa aurre aldean kokatuta dagoen artean. Beste modu batera esanda, ahoa ez dago ikusmen eremuaren barruan. Nola lor dezakete harrapakinak ehizatzea begiak gorantz begira dauden artean ahoa aurrera begira dagoela? Nola lortuko genuke guk eskuak erabili gabe zerbait irenstea uretan murgilduta gaudela ahoa daukagun tokian izan beharrean kazkezurraren erdi-edian izango bagenu?
2008an Kaliforniako Monterrey Badiako Akuarioko ikertzaileek 2004an egindako “in situ” behaketak argitaratu dituztenean argitu da paradoxa zirudien arrain hauen elikatzeko modua. Bideoan grabatutako irudiei esker, hasteko, arrain hauen benetako itxuraren berri izan dugu. Irudiak hartzeko eta animaliak harrapatzeko tramankulua itsas hondora bidali zutenean eta Macropinnaren lehen aleak grabatzea lortu zutenean ikerlariei deigarrien egin zitzaien lehen gauza zera izan zen: arrain hauek uste zena baino buru handiagoa eta gardena dutela! Ezaugarri bitxi hori deigarria egin zitzaien 1939tik ordurarte inoiz ez zelako izan buruko ezkutu garden horren berririk; antza denez, upel-begiak arrantzatzen zirenean ur sakonetatik sareen bidez ateratzerakoan estruktura hauskor hori guztiz kaltetua gelditzen zen.
Hemen txertatu dugun irudian oso ondo ikusten da buru gardena; izan ere begiak diruditen baina izatez sudur errosetak diren estrukturen azpitik hasita bizkarreko eskatak hasten diren lekuraino luzatzen da estalki gardena, begi tubularrak goitik eta alboetatik babestuz. Irudian oso nabarmen diren kupula berdeen azpian daude kokatuta begi tubularrak; kopa horiek lenteak dira eta dituzten pigmentu berdeei esker, arrain hauek bizi diren sakoneretara heltzen den argi apurra xurgatzen dute, eta horrela zorrotzago hauteman dezakete inguruko animaliek igorritako bioluminiszentzia. Esan bezala, begi tristeen itxura duten aho txikiaren gaineko estrukturak sudurzuloak dira eta benetako begiak buruaren barruan, goialdean daude kokatuta; begiak inguratzen eta babesten, fluidoz beteriko ganbara dago, ezkutu gardenak estaltzen duena.
 Baina beste aurkikuntza bat ere egin zuten ikerlari hauek in situ egindako grabaketetan oinarrituta: Macropinnaren begi tubularren ohiko kokapena dortsala bada ere, behar denean begien kokapena aldatu egin dezakete, aurpegirantz zuzenduz. Laborategira eramandako aleak aztertuz, begien mugimenduak eragiten zituzten jarrerak eragin zitzaizkien, kasu gehienetan emaitza positiboak lortuz. Behatu zen errotazio-mugimendurik ikusgarriena 75 bat gradukoa izan zen. Aurretiaz ere ezaguna zen begi hauen muskulatura konplexu samarra zela, baina begien mugitzeko gaitasunaren behaketak argitu du hain zuzen ere zein betebehar zuten muskulu horiek denak, begi-hodiak norantza zuzentzen diren ezartzea, beharrizanen arabera. Hain zuzen ere bizkarreko ohiko kokapenean daudela begiek goian gertatzen denaren berri ematen dute, eta jateko zerbait interesgarria hautematen denean, begiak ahoaren planorantz hurbil daitezke erasoaren eraginkortasuna hobetzeko. Bestalde, begiak mugitu ahal izateak ikusmen-eremua izugarri zabaltzea ahalbidetzen du, eta goian tarte hestu baten gertatzen denaz gain arrain hauek alboetan eta aurrean dagoenaz ohar daitezke begien mugitzeko gaitasunari esker.
Esan dezakegu, beraz, Macropinnaren begiak moldapen ebolutiboaren adibide paregabeak direla. Begi tubularrak izatea berez moldapena izanik, kontuan hartzen badugu begien jarrera ez dela finkoa, baizik eta begiak alde dortsaletik rostralerantz mugi ditzaketela arrain hauek komeni zaienean, moldapena are miresgarriagoa egiten zaigu. Eta moldapen horri etekin guztia ateratzeko, bada, begien errotazio-ahalmenari dagokion azalera, buru osoa nonbait, gardena behar du izan, bestela begiek ezin izango lukete ikusi eta….Bai, bitxia benetan itsas sakoneretako arrain hau, baina dituen ezaugarri “arraro” guztiek dute zentzua animalia horren bizilekua eta bizimodua ezagututa. Itsasoaren barruan argia eta ilunaren arteko alde horretan bizirauteko moldapen sakonak besterik ez dira “Hogei mila lekoatako urazpiko bidaia” tik ateratakoa dirudien animalia harrigarri honen ezaugarri bitxiak.
[1] Sakonera mesopelagiko beherenak dira horiek.
 Winteria telescopa  Stylephorus chordatus Begi guztiak ez dira berdinak. Gure begiak esferikoak dira, beste animalia askorenak bezala, baina begi-eredu bat baino gehiago dago animalia-erreinuan eta badira hodi itxura duten begiak ere. Egia esan, mota horretako begiak -tubularrak edo zilindrikoak- ez dira batere arruntak; 11 arrain familiatan eta lehortiarrak diren zenbait animalia gautarretan baino ez dira behatu. Begi tubularrak dituzten arrain gehienetan begiak gora begira badaude ere, hau da, buruaren bizkar-aldean (Argyropelecus, Hierops, Opisthoproctus generoetan), zenbaitetan aurrerantz zuzenduta agertzen dira, aurpegirantz (Stylephorus chordatus, Gigantura indica edo Winteria telescopa, esaterako).
 Opisthoproctus soleatus Naturan arraroak izanik itsas ur sakonetako arrainetan begi tubularrak horren maiz agertzea ez da kasualitatea, noski. Esferikoen ordez zilindrikoak diren begiak argi-intentsitate apaleko inguruetan bizitzeko moldapentzat hartu behar ditugu hortaz. Izan ere, oso argi gutxi iristen da itsasoan barrena 1.000 metrora, eta heltzen den apurra egokiro detektatzea funtsezkoa da, bai harrapakinak zein harrapariak hautemateko. Arrazoi berberagatik, ia argirik gabeko alde horietan bioluminiszentzia somatzea eta izpien norabidea zehazki hautematea hil ala biziko kontua izan daiteke.
Hodi itxurako begiek irekidura handiko lenteak izaten dituzte, horrela argia bereganatzea errazten baita. Tubuluak, oinarrian nahiko estruktura konplexua agertzen duen erretinaraino eramaten du argia, eta lente handien luzera fokala egokitu egiten du. Alkarren ondoan dauden pare bat begi tubularrek sentsibilitatea emendatzen dute, kontrasteak hautematea ahalbidetzen dute, eta ikusmen-eremuen gaineztatze binokular zabala eragiten dute, sakoneraren pertzepzio zorrotzagoa ahalbidetuz.
Denak ez dira aldekoak, noski, espezializazio-maila garaiak kontrakoak ere baditu. Izan ere, ikusmen-eremua oso mugatua dago begi esferikoekin alderatuz, eta bestalde, ehun erretinalak tubuluen hormetan koka badaitezke ere, alde horietara heltzen diren imaginak ezin dira enfokatu.
Bestalde, eta lehen esan bezala, hodi itxurakoak izatea ez da arrain hauen begien ezaugarri “bitxi” bakarra. Espezie hauetako zenbaitek, gainera, gora begira dituzte begiak eta bada kokapen edo orientazio hori edukitzeko arrazoi on bat. Hortaz, gora begira dauden bi begi tubular paraleloei esker, arrainek harrapakinen soslaia “ikus” dezakete goragotik datorren argi eskasaren kontra, egunez behintzat, eta oso modu zehatzean hauteman dezakete zein distantziara dagoen. Bestetik, begi tubularrak aurre alderantz zuzenduta dituzten arrainen kasuan, euren gorputzak bertikal kokatzen dituzte, aurkitu ondoren azpitik erasotu ahal izateko harrapakinak. Stylephorus espezieko aleak eskegita bezala mugitzen dira, begiak erabiltzen dituzte bere burua harrapakinaren pare-parean kokatzeko eta orduan aho sabaia izugarri azkar irekitzen dute, eragiten duten korrontea harrapakina irensteko baliatuz. Antzeko modua erabiltzen dute Gigantura generoko aleek.
Arraro samarrak dira begi tubularrak, bai. Arraroak egiten zaizkigu eta gainera, oso animalia gutxik dituzte era horretako begiak. Hori horrela da, baina argi dago aldeko nabarmenak dituztela eguzki-argiaren izpi ahulenak baino iristen ez diren ur sakonetan bizi diren arrainentzat. Horrexegatik dituzte.
![RE_CerdosDehesa[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2010/01/RE_CerdosDehesa1-300x238.jpg "RE_CerdosDehesa[1]") “Txerria, apatxa zatituta duelako hausnarkaria izan gabe; animalia hori lohia da zuentzat” (Liburu Santuak: Lebitarren liburua, 11).
“Esan: helarazi zaidan goiargian ez dut aurkitu inorendako ezer jateko debekurik, animalia baten gorpua edo odol isuria ez bada, edo txerrikia, lohikeria baita” (Korana: Artaldeak, 145)
Lebitarren liburuan eta Koranean ezarritako txerrikia jateko debekuaren zergatia azaltzeko, gehienetan eman diren arrazoiak hauexek izan dira: txerriak gizakiarentzat oso arriskutsuak diren bizkarroiak (trikina, esaterako) edukitzea batetik eta txerrikia beroaren eraginez erraz usteltzen den haragia izatea, bestetik.. Hau da, txerrikia jateak ekar ditzakeen osasun-arazoak izan dira debekuaren zergatia azaltzeko aldarrikatu diren zio nagusiak.
Marvin Harris antropologo estatubatuarrak, berriz, bestelako ikuspuntua du. Kultura eta erlijio handiek zenbait jaki galarazteko izan dituzten zioak azaltzeko oso teoria erakargarria plazaratu zuen bere “Good to eat” (1985) liburuan. Bere ustez, jakiren bat galarazi baldin bada, debekuaren onurak kalteak baino handiagoak zirelako jarri da galarazpena. Bai juduek eta bai islamiarrek, biek dute debekatua txerrikia jatea; areago, ikutzea edo ikustea bera ere galarazita dute juduek, eta musulmanek debekatuta duten jaki bakarra da.
Harrisen ustez, arrazoi ekologiko eta ekonomikoak daude debeku horien atzean, eta tenperatura eraentzeko txerriak dituen ur behar handiekin erlazionatuta daude arrazoi horiek. Izan ere, ibaien bazterretako baso hezea da txerriaren ingurumen egokiena. Ingurumen horretan aurkitzen ditu elikagai dituen sustraiak, boilurrak, eta ezkurrak, eta garrantzi handiagokoa dena, urez eta lokatzez blaitzeko gune egokiak ere.
Dirudienez, Ekialde Hurbileko eremu askotako ekologiak, aldaketa handia jaso zuen nekazaritzaren eta abeltzaintzaren hedapenaren ondorioz. Baso hezeen ordez, lur landuak ekarri zituen nekazaritzak, gero larreak eta lugorriak edo basamortuak azkenean. Landare urriko eremu idorretan etekin handiena ematen duten abereak ahuntzak edo ardiak bezalako hausnarkariak dira. Digeritzeko zailak diren zuntzetan eta karbohidrato konplexuetan aberatsak diren landareak jaten dituzte eta gainera, ez dute ur gehiegirik behar. Txerriek, berriz, ezin ditzakete digeritu landare mota horiek; izan ere, gizakiok jaten ditugun karbohidrato bertsuak dira txerriek balia ditzaketenak. Eta bestalde, arazo termiko larriak izan ditzakete toki bero eta lehorretan, ur asko behar baitute.
“Izerdiaz” izenburuko sarreran azaldu genuen bezala, gorputza hozteko modu bakarra dago ingurune-tenperatura gorputzarena baino garaiagoa denean: gorputzaren azal batean ura lurruntzea. Guk, gizakiok, beste ugaztun batzuek bezala, izerdiaren lurruntzea baliatzen dugu horretarako, eta arnas sistemaren azaleko likidoa lurruntzera jotzen dute hegaztiek eta beste ugaztun askok. Horixe azaldu genuen “Munduko bi gauza hotzenetako bat” izenburuko sarreran. Txerriek ez dute izerdirik botatzen eta beraz, hatsantu egiten dira bero daudenean. Hatsantzea, baina, ez da nahikoa txerrientzat toki beroetan, eta urez eta lokatzez blaitzera jo behar dute freskatzeko. Azken batean, ura edo lokatza dira izerdiaren zeregina betetzen dutenak.
Hori horrela, oso garesti aterako litzateke txerriak haztea Ekialde Hurbileko eremu gehienetan. Baso hezea desagertu ostean ez zen gelditu baso horietan txerriek aurki zezaketen sustrai, boilur, edo ezkurrik; beraz, gizakiok jaten duguna eman beharko litzaieke elikatzeko. Hau da, gizakiekin beraiekin konkurrentzian egongo lirateke txerriak janariari dagokionez. Eta jana baino mugagarriagoa, ura da. Baso hezerik gabe, txerriek ez zuten beroaren aurreko babes egokirik. Ura behar zuten, baina toki idorretan oso preziatua da ura, gizakion kontsumorako, batez ere. Beraz, urari dagokionez ere, gizakiekin konkurrentzian egongo lirateke txerriak.
Marvin Harrisen arabera, beraz, eraentze termikorako txerriek ur bolumen handiak behar izateari dagokio Lebitarren liburuan eta Koranean ezarrita dagoen txerrikia ez jateko aginduaren zergatietako bat, nagusia, seguraski ere.
![Mesonychoteuthis_hamiltoni[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2010/01/Mesonychoteuthis_hamiltoni1.jpg "Mesonychoteuthis_hamiltoni[1]") “El rojo” (Bernhard Kegel) zientzia-fikziozko eleberri bat da. Biologoa da idazlea eta Alemanian ezagun samarra, dirudienez. Eleberriaren literatura-kalitatea, apalegia izan barik ere, ez da beste munduko gauzarik. Ondo idatzita dago, hori bai, eta gainera, bistakoa da idazlea zientzialaria dela eta idazten duenaz badakiela. Eleberri horretatik harturiko pasartea (141. or.) da hurrengoa:
“Noizean behin, larruazal leun eta garbi haien gainetik pasatzen zuen mihia. Baina bakarrik itxura fresko eta osasungarria zuten animaliekin, nazka ikaragarria ematen baitzion. Ehunek amoniakoa ote zeukaten jakin nahi zuen: animaliek amoniako usainik ez zutenez, eta berak laborategirik ez zuenez, gustu-zentzumenera jo behar zuen egiaztatzeko. Euren ehunetan amoniako asko duten txibiek flotatu dezakete, grabitatearen eraginpean egongo ez balira bezala; txibia handiek ere, -txibia erraldoiek barne-, flotatu dezakete horri esker. Jon Deaverek erakutsi zion amarrua, baina erakutsi aurretik, bakarrik gourmet eta zefalopodomanoei gomendatzeko modukoa zela esan zion, parregura sarkastiko bat azaldu zuelarik aldi berean. Orain Hermannek bazekien bere adiskide australiarrak zer adierazi nahi zion.”
Eleberriko pasarteak ederki azaltzen du txibia erraldoien ezaugarri bitxi hori. Izan ere, Asturiaseko kostaldearen aurreko uretan harrapatu dituzten txibiei buruz horixe azpimarratu izan dute egunkarietako kroniketan, amoniako asko eta oso haragi gogorra dutela ere. Jakina, txibia erraldoiak jangarriak ote diren izaten da egunkariek aipatzen duten kontua, eta bi horiek dira ematen diren jangarriak ez izatearen arrazoiak. Gizakiok ezin ditzakegu jan, ez, baina zeroiek ez dute jateko inolako eragozpenik; izan ere, katxaloteen harrapakinak dira txibia erraldoiak[1].
Architeuthis generoan sartu dituzte orain arte aurkitu diren txibia erraldoi guztiak. Zortzi espezie deskribatu dira, baina litekeena da egiazko kopurua txikiagoa izatea. Izenak berak dioenez, tamaina handikoak dira, ornogabe handienak, zalantzarik gabe. Eme handienak 13 m luze dira hegal kaudalaren puntatik bi garro luzeenetako puntetara, eta 10 m-ko luzera dute ar handienak. Garroak kenduta, 5 m dute luzean, gutxi gorabehera. Gutxi da animalia hauei buruz dakiguna; izan ere, bizirik eta bere medioan zeuden Architeuthis generoko txibien lehen argazkiak 2004an atera zituzten eta 2006ko abenduan lehen filmea.
Txibien artean eta, oro har, ornogabeen artean ere, luzeena da Architeuthis. Ez da, baina, masa handiena duena. Masari erreparatuz gero, “txibia kolosala” da ezagutzen den ornogabe, -eta txibia-, handiena. Mesonychoteuthis hamiltoni du izen zientifikoa eta txibia erraldoiaz baino gutxiago dakigu kolosal horri buruz. Izan ere, oso ale gutxi harrapatu dira. Txibia kolosal handiena, 2007ko otsailean harrapatu zuten Zelanda Berriko uretan. Ia 500 kg-ko pisua zuen eta 10 m luzeran. Hala ere, adituek uste dute 12-14 m-ko luzera dutela espezie honetako ale handienek.
Bai txibia erraldoiak, bai kolosalak ere, biak bizi dira ozeanoetako ur abisaletan. Ehunetan duten amoniakoari esker, uraren dentsitate berbera lortzen dute eta flotatzeko ahalmen handia ematen die horrek. Harrapariak dira baina, aldi berean, harrapakinak ere. Lehen esan bezala, katxaloteen harrapakinak dira. Izan ere, katxaloteen urdailetan aurkituriko aztarnak oso garrantzitsuak izan dira ur sakonetako zefalopodo horien ezaugarri anatomikoak ezagutzeko.
Bi txibia espezie horiek “gigantismo abisal” edo “ur sakonetako gigantismo” izenez ezaguna den gertaera baten adibide ezin hobeak dira. Ur sakonetan bizi diren ornogabe asko eta asko oso handiak dira, sakonera txikiko uretan bizi diren euren taldeetako kide hurbilenak baino askoz ere handiagoak. Isopodo erraldoia (Bathynomus giganteus), txangurru japoniarra (Macrocheira kaempferi), sardinzarren erregea (Regalecus glesne), olagarro zazpi besoduna (Haliphron atlanticus) eta beste txibia zenbait dira gigantismo abisal horren beste adibideak.
Ur sakonetako gigantismoaren zergatia azaltzeko bi hipotesi nagusi erabili dira. Bizi-zikloen teoriaren araberakoa da bata, eta oinarri metabolikokoa bestea. Lehen hipotesiaren arabera, baliabideak urriak direnean eta ale handien bizirik irauteko probabilitatea ale txikiena baino handiagoa denean, hazkunde somatikoari ematen zaio lehentasuna eta, beraz, atzeratu egiten da ugaltzea. Ale helduen tamaina, handia izaten da horren ondorioz, oso handia zenbait kasutan. Metabolismoa eta tamainaren artean dagoen erlazioan du oinarria bigarren hipotesiak. Horren arabera, handia izateak aldeko nabarmenak ditu baliabide oso urriak diren tokietan, energetikoki askoz ere eraginkorragoak baitira animalia handiak txikiak baino. Gogora ezazu, irakurle, “Elefantea eta basasagua” izenburuko sarreran idatzi genuena; orduan azaldu genuen metabolismo eta tamainaren artean dagoen erlazioa.
![colossal_squid_compared[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2010/01/colossal_squid_compared1.gif "colossal_squid_compared[1]")
[1] Nahiz ez diren, askotan esaten edo idazten denaren aurka, katxaloteen harrapakin nagusiak. Izan ere, oso gutxi dira zeroien urdailetan aurkituriko txibia erraldoien haztarnak.
Oharra: Marinebio webgunetik hartu ditugu irudiak. Lehena, Zelanda Berriko Arrantza Ministerioarena da.
![hp_egel[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/12/hp_egel12-300x168.jpg "hp_egel[1]") Zimitz musukatzaileaz aritu ginen aurreko sarrera batean eta azaldu genuen Europako zoologikoetan intsektu horiek erabiltzen hasiak direla bertan dauden animaliei odol-laginak hartzeko. Baina zimitz musukatzaileak ez dira erabilgarri suertatu diren animalia hematofago bakarrak. Zimitz horiek baino askoz gehiago erabili izan dira eta erabiltzen ari dira izainak; odolusteak egiteko erabiltzen dira hain zuzen ere. Izain guztiak, hala ere, ez dira elikatzen odolaz. Harrapariak dira zenbait, eseri-eta-itxaron motakoak batzuk eta ehiztari arruntak besteak. Baina egia da gehienak odolaz elikatzen direla: hematofago ektoparasitoak dira.
Hirudo medicinalis dugu, izainen artean, Europan ezagunena; odolusteak egiteko aspalditik erabili da. Duela 2.500 urte Egipton erabiltzen hasi ziren, greziarrek jarraitu zuten erabiltzen, eta geroztik, duela gutxi arte erabili izan dira helburu horrekin. Oinarri zientifiko zuzenik gabeko jardunbidea zen, Hipocrates-en lau humoreen teorian sustraitua. Hori dela eta, XIX mendearen geroztik gero eta gutxiago erabili izan da Hirudo helburu horrekin.
Hala ere, azken hogei urteotatik hona berreskuratu egin da odolustearekin jardutea, nahiz helburu eta arrazoi desberdinengatik izan den. Antza denez, mikrokirurgiarako lagungarri samar gertatzen dira izainak. Hirudo-k, bizkarroiari koska egiten dionean, bi eratako gaiak erabiltzen ditu zurrupatze-lana errazteko; bata analgesikoa da eta antikoagulatzailea bestea; “hirudina” izena eman diote antikoagulatzaileari. Analgesikoari esker bizkarroia ez da ohartzen koskaz eta ez du aurkako neurririk hartzen. Eta antikoagulatzaileari esker errazago iragaten da odola izainaren digestio-sistemara.
Bada, antikoagulatzailea da mikrokirurgian laguntza ematen duena. Izan ere, izainak ez du bere lan kirurgikoa egiten odola zurrupatzen duen bitartean, zurrupatzeari uzterakoan baizik. Bukatzen duenean zauritxo bat uzten du; “hirudina” delakoaren eraginari esker zauritxoa ez da orbaintzen eta odoluste txiki baina etengabea sortzen du. Horixe da zirujauek bilatzen dutena. Askotan, ebakuntza baten ostean zain-odola pilatzen da ebakitako ehunetan[1] eta ehuna kaltetua gera daiteke horren ondorioz. Esan bezala, izainek sorturiko odoluste txikien bitartez ekidin dakioke kalte horri. Betazal, hatzamar eta belarrien ebakuntzetan erabiltzen dira izainak, bai eta estetika-ebakuntza zenbaitetan ere. Dena den, izainek alergia-erreakzioak eta infekzioak sor ditzaketenez, heparinaz hornituriko “izain mekanikoak” fabrikatu nahi dituzte egiazko izainik erabili behar ez izateko.
Izainen erabilgarritasun ezohiko baten berri izan dugu duela gutxi. Aurtengo urriaren 19ko The Ottawa Citizen Kanadako egunkarian irakurri dugu lapurketa bat gertatu zen tokian aurkituriko izain batean zegoen odolaren DNAren azterketari esker jakin ahal izan zuela poliziak lapurraren nortasuna. Lapurketa, Australiako Tasmanian gertatu zen 2001ean. Bi lagunek, 71 urteko andra bati 500 $ lapurtu zioten bere basoko etxean. Dirudienez, lapurketaren tokia miatzerakoan, izain bat aurkitu zuen poliziak eta izainaren odola erautsi eta analizatu egin zuten. Zazpi urte beranduago, droga-delitu batean ustez inplikaturik zegoen gizon bat atxilotu zuten eta bere odolaren DNA-azterketa egin zutenean lagin zaharraren DNA bera zela ikusi zuten. Zer pentsatuko zuen lapurrak? Konturatuko ote zen zainaren koskaz lapurketaren egunean?
Eta begira izainen zer beste erabilera bitxia egin daitekeen: gure (JIPI) aitonak, frontoian pilotan jokatu ondoren izainak jartzen zituen eskuen larruazalaren gainean, odola zurrupa zezaten eta puztuta zeuden eskuak bere onera itzul zitezen. Harrigarria? Baliteke, baina mikrokirurgian ematen zaien erabilera bera ematen zien berak izainei.
Izeba zaharrak, bestalde, izainak gordetzen zituen kristalezko ontzi batean. Hirudo medicinalis espeziekoak ziren izainok, eta oso ederrak ziren. Horixe zioen izeba zaharrak eta halaxe uste nuen nik ere. Marroi berdeskak ziren eta marra gorri ikusgarri bat zuten goialdean. Izeba zaharrak baraurik zituen ontzian, handik ez baitzituen ateratzen ezertarako, elikatzeko ere ez, noski. Nonbait irakurri dut izain horiek urtebete iraun dezaketela baraurik, baina izeba zaharrak behin esan zidan bere izainek bi urte zeramatela etxean, bilobek errekatik ekarri zituztenetik.
Izainak denbora luze egon daitezke jan gabe, euren fisiologia horretara oso ondo moldatua dago eta. Aipatzekoa da bere bolumenaren halako hamar izan daitekeela izain batek bizkarroiari zurrupatzen dion odola. Denbora luze jan gabe egoteko moduko janeurria da, zalantzarik ez dago; gainera, bere ehunak ere berzurga ditzake behar izanez gero. Izan ere, zentzu handikoa da ahalmen hori izainengan, bizkarroi bat utzi eta hurrengoa aurkitu arte denbora luze igarotea gerta baitaiteke. Azken batean, ur masa jakin batetik hurrengo zaldia, hurrengo behia edo Humphrey Bogart[2], esaterako, noiz pasako den ez dago jakiterik, eta oso tarte luzea izan daiteke igaroko dena. Gogora ezazu, irakurle: ber gauza gertatzen zitzaion “Pitoiaren baraualdiak” izenburuko sarreran aurkeztu genuen pitoi sugeari.
[1] Zain-hutsegitea deitzen zaio horri
[2] Gazteek seguraski ez dute ikusi “Afrikako Erregina” izenburuko filmea. Filme horren eszena batean, izainez beterik agertzen da protagonista, Humphrey Bogart, ontzi bat bultzatzeko uretan sartu ondoren.
![mole-rat[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/12/mole-rat1.jpg "mole-rat[1]") Somalia, Kenya eta Etiopiako larre elkorren azpian sator bat bizi da; sator biluzia du izena eta bera da ezaguna den ugaztunik arraroena. Hartzen dugun ezaugarria ia edozein dela, ez da sator biluzia bezain ugaztun bitxirik.
Izenak berak dioenez, ilajerik gabeak dira sator biluziak. Itxura berezi samarra dute, hortaz, baina itxura baino gehiago, berezia da euren sistema soziala. Kolonietan bizi diren karraskari zulatzaileak dira, eta termitak bezala bizi eta ugaltzen dira. Eme bakarra dago kolonia bakoitzean; eta eme hori da ugaltze-lan osoa egiten duena. Emeaz gain, tamaina txikiko ale arren kasta bat dago; eurak dira janari bila aritzen direnak, bai eta gordelekuak zulatzen dituztenak ere. Langileak dira, beraz, ar txiki horiek.
Heterotermia izenburuko sarreran esan genuen bezala, sator honen gorputz-tenperatura, -30ºC-, konstante mantentzen da, baina gorputz-beroaren jatorria ez da metabolismoa, bizi den zuloarena baizik. Hortaz, animalia ektotermoa da baina, teknikoki, homeotermoa da, gorputz-tenperatura ez baita aldatzen. Ugaztunen artean salbuespena da, beraz, sator biluziaren estatus termikoa eta zenbaiten aburuz, zuloetan bizitzearekin zerikusia du eraenketa termiko berezi horrek. Hala ere, Sahara azpiko Afrikako eskualdeetan beste zazpi sator espezie daude eta guztiek eraentzen dute gorputzaren tenperatura beroaren barne-ekoizpenean oinarrituta. Beraz, ez dirudi Afrikan lurrazpian bizitzea arrazoi nahikoa denik hain gertaera bitxia azaltzeko.
Bestalde, sator espezie horien arteko beste desberdintasun esanguratsuak ere badaude, baliabide-gertutasunarekin zerikusirik dutenak hain justu. Izan ere, satorren koloniak handiagoak dira baliabideak urriagoak diren inguruetan, eta handiagoa da sator-talde bakoitzaren barruko aleen arteko lankidetza ere. Hortaz, inguru txiroenetan bizi dira sator biluziak. Zulatzen dituzten lurrak idor samarrak dira, eta bazter horietan dauden landareek tuberkulu handiagoak dituzte; handiagoak eta, aldi berean, sakabanatuagoak. Beraz, zailagoa da tuberkulu bat aurkitzea, baina hori bai, aurkitzen denean janari gehiago dago tuberkulu horietan. Kontuan hartu behar da, gainera, zuloak egitea energia-kostu handiko jarduna dela.
Muturreko ingurune-baldintzen menpe bizitzeko moldapenak dira sator biluziek garatu dituzten portaera eta fisiologia. Tuberkulu bat aurkitzea oso zaila denez, satorrak gosez hiltzeko arriskua oso handia izango litzateke bakoitza bere aldetik arituko balitz jaki bila. Beraz, janaria partekatuz gero, satorren kolonia ale askok osatzea da estrategiarik egokiena. Sator biluzien talde-egitura dela eta, ale askok osatzen dute kolonia eta gainera, eme ugaltzaile bakarra egonik, talde osoaren jarraikortasuna da bermatu behar dena, ez banako bakoitzarena.
Bestetik, taldea osatzen dutenak asko izateko, txikiak behar dute izan taldeko kideak, asko eta handiak batera izatea ezina baita. Horrek, baina, aurkako nabarmena du, garaiagoa baita animalia txikien metabolismo-tasa animalia handiena baino. Eta horri dagokio, seguraski ere, endotermia galtzea, horren bitartez konpentsatzen baita, nonbait, aurkako hori. Ugaztun eta hegazti txikiak dira masa unitateko gehien gastatzen duten animaliak, energia-gastu handia dakarten bi ezaugarri batera gertatzen baitira animaliotan: endotermia eta tamaina txikia. Tamaina, kasu honetan aho biko ezpata dugu: batetik, txikiak izateagatik asko izan daitezke talde bateko satorrak, baina bestetik, gastu metaboliko garaiegia edukiko lukete, txikiak izateagatik berau ere. Beraz, tamaina txikiari uko egin ezin diezaioketenez, endotermiari egin diote uko sator biluzi bitxi hauek. Horri esker energia asko aurrezten dute eta horrek, gainera, ez die aparteko eragozpenik ekartzen, garaia eta, aldi berean, konstante samarra baita bizi diren eskualdeetako lur azpiko zuloetako tenperatura.
Bukatzeko, sator biluziaren beste bi bitxikeria aipatuko ditugu. Batetik, oso bizitza luzea dute, beste karraskari guztiena baino askoz luzeagoa: batazbeste, 30 urteko adinera heltzen dira. Eta bestetik, minbizirik pairatzen ez duen ugaztun bakarra omen da. Bi ezaugarri horiek harrigarriak dira, batez ere biak batera hartzen baditugu: azken batean, bizitza laburra duen animalia batek minbizirik ez edukitzea ulergarriagoa izango litzateke, minbizi bat garatzeko denbora nahikoa ez edukitzea gerta bailiteke; baina 30 urte minbiziak garatzeko denbora nahikoa da, nahikoa eta sobera. Ezezaguna da bitxikeria (bitxitasun) horren arrazoia, baina normala den bezala, ikertzaileen interesa biziki piztu du kontuak, minbiziaren aurkako mekanismoren bat aurkitzeko gakoa eman bailezake. Ikertzaileek minbizia ikertzeko bi animalia-eredu erabili dituzte orain arte, sagua eta gizakia. Sagua txikia da eta bizitza laburrekoa; gizakia, berriz, handia eta bizitza luzekoa. Baina sator biluziak txikiak eta bizitza lukekoak dira; hortaz, baliteke konbinazio berezi horrek zerikusirik izatea minbizirik ez edukitzearekin.
![1198631360[1]](http://www.ehu.es/ehusfera/uhandreak/files/2009/12/11986313601-300x224.jpg "1198631360[1]") Txori bat esku artean hartu baduzu, irakurle, konturatuko zinen txoriaren bihotz-taupada oso arina dela, maiztasun handiz uzkurtzen baita txori baten bihotza. Esku artean egonik, txoria ez dago egon daitekeen egoerarik lasaigarrienean eta beraz, ulergarria da normala baino arinago uzkurtzea bihotza. Hala ere, txoriaren beldurra edo urduritasuna kontuan hartuta ere, oso azkarra da txoriaren bihotzaren taupada, bizkorregia guretzat.
Aldiz, elefante bat auskultatuko bagenu, bihotza oso astiro doala somatuko genuke. Alde handia dago bi taupaden frekuentzien artean, animaliaren tamainaren arabera aldatzen baita hori. Animalia txikien bihotz-taupadak oso arinak dira, maiztasun handiz uzkurtzen dira euren bihotzak, eta kontrakoa gertatzen zaie animalia handiei. Hortaz, metabolismoa ez da tamainarekin aldatzen den funtzio bakarra. Izan ere, metabolismo-tasa eta bihotz taupada modu berean aldatzen dira tamainarekin. Ugaztunen bihotz-taupada (fh: min-1) eta tamainaren (W: kg) arteko erlazioa, honakoa da: fh = 241 x W-0’25.
Ezaguna den ugaztunik txikiena satitsu etruskoa da. 2 g-ko masa du eta bere metabolismo-tasari buruzko ideia bat edukitzeko adierazgarri samarra da honako datu hau: 2’6 g janari behar du eguneko. Hau da, bere masaren %130 jaten du eguneko eta kontuan hartu behar da animalia honen jakia intsektu eta zizare txikiek osatzen dutela[1]. Bada, satitsu etruskoaren bihotz-taupada oso arina da, ia sinesgaitza izan ere: 1.200 min-1! Eta eskerrak animalia honen bihotza nahikoa handia den. Izan ere, ugaztun gehienon bihotzaren masa gorputzaren masaren %0’6 da; satitsuaren bihotza, proportzio horren araberakoa izango balitz 0’012 g-koa izango litzateke eta bihotz-taupada 3.500 min-1-koa izan beharko litzateke, baina bihotz-muskulua ezin izango litzateke uzkurtu hain arin. Bihotzak 0’035 g-ko masa du; hau da, bere tamainaren arabera legokiokeena baino hiru bider handiagoa da. Beraz, hiru bider handiagoa izateagatik bihotza uzkur daiteke fisikoki posiblea den maiztasun batez, nahiz guri gezurra iruditzen zaigun. Ondo leitu duzu, irakurle: 1.200 taupada minutuko edo, nahiago baduzu, segunduko 20!
[1] Erkaketarako egokia den beste datu bat: elefanteek beren masaren %4 jaten dute eguneko, baina hauen kasuan landareak dira jakiaren osagaiak.
 Basasagu baten masa 30 g-koa izan daiteke; Afrikako elefante batena, berriz, 3.000 kg-koa. Basasagua ez da ugaztun txikiena, eta badago gure adibidearena baino elefante handiagorik ere (4.500 kg-korik ere bada). Baina guk adibide horiek hartu ditugu, handia (elefantea) txikia (basasagua) baino 100.000 bider handiagoa delako eta guk 100.000 bezain zenbaki borobila nahiago izan dugulako.
Aurreko bi sarreratan azaldu dugun bezala, garrantzi handia du animalien tamainak funtsezko zenbait ezaugarriri dagokionez. Gorputz-atalen masen proportzioak, esaterako, ez dira konstanteak. Pisu handiagoko hezurrak dituzte, proportzioan, animalia handiek, eta txikiek, bestalde, larruazal gehiago (hemen irakur dezakezu). Bestetik, tamainak baldintzatuak dira barne-prozesuak ere. Horixe ikusi genuen LSDa eta elefantearen istorioan, adibidez (hemen irakur dezakezu).
Metabolismoak barne-prozesu horiek guztiak integratzen ditu, eta tamainak eragin handia du animalien metabolismo-jardueran ere. Begien bistakoa da animalia handiek txikiek baino oxigeno gehiago kontsumitzen dutela eta bero gehiago disipatzen dutela. Baina hezurren masarekin gertatzen zen bezala, oxigeno kontsumoa edo bero-ekoizpena ez dira tamainaren zuzenki proportzionalak. Izan ere, masa unitateko adierazten badugu, animalia handiena baino garaiagoa da animalia txikien metabolismoa. Hau da, elefante kilo baten metabolismoa askoz apalagoa da basasagu kilo baten metabolismoa baino.
Azaltzen ari garena beste era batera irudikatzeko, esan dezakegu elefante batek basasagu baten metabolismo-tasa izango balu erre egingo litzatekeela. Hau da, ekoitziko lukeen beroa ezin izango luke disipatu behar bezalako arintasunez eta elefantearen ehunak hain arin berotuko lirateke non suak hartuko bailituzke. Izan ere, elefantearen metabolismo tasa, basasaguarenaren %5koa da; beraz, elefanteak basasaguarena izango balu, 20 bider bero gehiago sortuko luke eta ez luke izango bero hori dispatzeko modurik.
Bestalde, energiaz elikatu behar da jarduera metabolikoa; erregaiak behar dituzte animaliek horretarako. Errepara diezaiogun, beraz, gure basasaguak eta elefanteak jaten duten landare kantitateari. Eguneko 75 g jaten du basasaguak eta 150 kg inguru elefanteak. Jakina, askoz handiagoa da elefanteak jaten duen kantitatea, baina basasaguaren eguneko janeurria bere masaren halako bi eta erdi den bitartean, elefantearena bere masaren %5 baino ez da.
Metabolismo eta animalien tamainaren artean dagoen erlazio hori matematikoki aiderazita, honakoa da: R = a x Wb, non R arnas kontsumoa edo bero dispazioa den, a espezie eta zenbait ezaugarriren menpekoa den koefiziente bat den, W animaliaren masa den eta b ekuazioaren berretura den. Berreturak 1 balioko balu, menpekotasuna guztiz proportzionala (lineala) izango litzateke; hau da, R = a x W. Baina b delako horren balioa 1 baino apalagoa da. Izan ere, b = 0’75 dela esan daiteke. Asko izan dira balio horren oinarri biologikoa bilatu duten zientzialariek, eta zenbait hipotesi proposatu badira ere, gaur ez dago kontu horri buruzko inolako akordiorik ikertzaileen artean.
Oinarri biologikoa ezezaguna bada ere, erlazio horren ondorioak garrantzi handikoak dira, eta horiek bai, ezagunak dira. Lehenago esan dugun bezala, tasa metabolikoa (masa unitateko arnas-kontsumo edo bero-disipazioaren bidez adierazten dena), handiagoa da animalia txikietan handietan baino. Erlazio hori matematikoki adieraz dezakegu, aurrekoan oinarrituta. Masa unitateko metabolismoa M = R/W eta beraz, M = R x W-1. Horrek esan nahi du M = a x Wb x W-1, eta beraz: M = a x W (b-1).
Kontuan hartzen badugu b = 0’75 dela, honelaxe geratuko litzateke ekuazioa: M = a x W -0’25. Erlazio negatiboa dela adierazten du berretura negatiboak; hau da, lehenago esan dugun bezala, tamaina handitzerakoan tasa metabolikoa jaitsi egiten da.
 Burua hotz mantentzeko Thomson gazelak duen ahalmena ez da, inondik ere, salbuespen bat, garuneko tenperatura gainontzeko gorputzekoa baino baxuago mantentzeko gaitasun bera baitute ugaztun eta hegazti askok. Thomson gazelaren kasuan bezala, rete mirabile direlako sistemak erabiltzen dituzte animalia gehienek horretarako. Eta urteetan uste izan zen hori zela burua hotzago mantentzeko homeotermoek erabil zezaketeen mekanismo bakarra.
Michal Caputa fisiologo poloniarrak orain dela 5 urte argitaratutako berrikuspenean irakur daitekeenaren arabera, baina, ez omen da nahitaezkoa mota horretako bero-trukatzaile bat garuneko hozte selektiboa gauzatzeko, eta bestalde, retea izateak ez du bermatzen burua hotzago mantentzeko gaitasuna. Ba omen daude gamelua bezalako animaliak, rete karotideo oso garatua izan arren hozte selektiborako ahalmen mugatua dutenak, eta bestalde, nahiko xumea den txakurren sarea oso eraginkorra omen da.
Txoriek, bestalde, rete oftalmikoa erabiltzen dute karotideoaren ordez helburu bera lortzeko. Hauen artean ere badaude rete sinpleak dituztenak eta ondorioz garuna hozteko ahalmen mugatua, diamante mandarina izeneko txoria esaterako. Baina modu berean, ba omen daude reterik gabeko hozte selektiboa gauzatu dezaketenak, hala nola kolibria.
Bero-trukatzaile modura jokatzen duen sarea izatea ez da, hortaz, derrigorrezkoa garuna hoztu ahal izateko. Izan ere, Caputak azaltzen duenez, badago odol arteriala hoztearen ordez beste aukera bat garunaren tenperatura gainontzeko gorputzarena baino baxuago mantendu ahal izateko, garuneko rete arteriala ez duten zenbait ugaztunetan aurkitu dena: odol benosoak zuzenenan hoztea garuna. Bariante txiki batzuekin hauxe da untxi, akuri eta arratoietan gertatzen dena. Dirudienez, hipertermia gertatzen denean, garunaren ingururantz bidaltzen den odol benosoaren kantitatea emendatu egiten da. Eta odol benoso hori hoztua dago sudurretik eta buruko azaletik igaro delako, azalera horietan zehar beroa ingurunerantz disipatzen baita.
Caputaren ustez, litekeena da gizakiok ere antzeko sistema bat baliatzea gure zerebroa hipertermiatik babesteko. Gizakiaren kasuan ez da modu esperimentalean frogatu garunaren hozte selektiboa gerta daitekeenik, ez baita sekula neurtu baldintza hipertemikoak jasan behar dituzten gizabanako osasuntsuen garuneko tenperatura, baina ba omen daude zeharkako ebidentziak.
Burua hotz mantentzea zentzu figuratuan garrantzitsua bada, are inportanteagoa da garuneko tenperaturari 41 ºCtik behera eustea. Balio horretatik gora kalte larriak gertatzen zaizkio ia edozein animaliari, eta baita gizakiari ere. Ohiko baldintzen menpe, homeotermoak diren animaliek tenperatura tarte hestu baten barruan mantentzen dute, baina patogenoek, jarduera fisikoak edo/eta ingurune-baldintzek hipertermia-egoerak eragin ditzakete. Amerikako Estatu Batuetan, 1995tik hona futbol amerikarra jokatzen den estadioetan 40 bat jokalari hil dira partida jokatzen ari zirela bero-kolpeak jota. Kasu guztietan tenperatura altu eta hezetasun-maila garaietan gertatu ziren heriotz horiek, hau da, ariketak sorrarazitako bero-ekoizpena disipatzeko baldintzarik txarrenetan. Jakina denez, kaskoen bidez babesten dute burua jokalari horiek, eta kaskoak aurpegiaren azalera handi bat ere babesten du. Gauzak horrela, oso zaila suertatzen da burutik zehar beroa galtzea. Ondorioz, hipertermia gerta daiteke, eta hortik kasu larrienetan, heriotza.
Arazo hori saihesteko asmoz, Atlantako Hothead Technologies enpresak ekoitzitako kasko bereziak hasi dira probatzen errugby amerikarreko jokalariak. Kasko berezi horiek sentsore termiko bat dute erantsita, etengabe jokalariaren buruko tenperatura neurtzen duena.  Kablerik gabeko teknologiari esker, irrati uhinen bidez, jasotako datuak entrenatzailearen PDA edo ordenagailu batera bidaltzen ditu sentsoreak. Izan ere, tresna prestatua dago tenperatura balio jakin batera hurbiltzen denean, sarriago jaso dezan informazioa; eta aldez aurretik ezarritako balio batetik gorakoa bada balioren bat, alarma akustiko bat pizten du entrenatzaileak edo arduradunak egokia den erabakia har dezan. Teknologiari esker, hortaz, bada modua operazio-gunea den garunaren babeserako mekanismo fisiologikoek huts egiten dutenean hipertermiak ekar ditzakeen ondorio latzei aurre egiteko.
Hemen azaldu dugunez, oso garrantzitsua da burua hotz mantentzea; hortaz, ugaztun homeotermook tresna egokiak ditugu horretarako, baina hori bai, mugak ditu tresna horien eraginkortasuna. Mugak gainditzen direnean, baina, bizitzaren eta heriotzaren arteko ertzera iristen gara eta, zenbaitetan, ertz bera ere igaro.
Erreferentzia: M. Caputa: “Selective brain cooling: a multiple regulatory mechanism”. Journal of Thermal Biology 2004, 29: 691-702
|
|
