Garalex 2.0.

EUSKARA JURIDIKOA GARABIDEAN
___________________________________________________________

Ai, Euskara, gure euskara maitea!! Zenbat aldiz entzun eta esan dugu esaldi hori, bai etxean, lagunekin, eta baita giro horretatik at, kalean, eskolan, unibertsitatean,… Izan ere, hau baita euskaldun gehienek maite dutena, faltan botatzen dutena eta hau babesteko eginahalak egiten dituztenak, artikulu honekin agerian utzi nahi baitut hizkuntza hau dela euskaldun askok jaio ginenetik daukaguna eta asko eta asko honen zordunak gara.

Beste batzuek aldiz, euskarari ez diote hainbesteko garrantzirik ematen, pentsatzen baitute bigarren mailako zerbait dela, familiartean, lagunekin, eta antzeko beste alor batzuetan erabiltzen dutelarik edo erabili behar dela pentsatuz. Hori dela eta, euskarak hasieratik zeukan indarra galtzen doa, eta honen gaineko arazo eta zalantza asko ematen dira. Eta artikulu honekin, agerian utzi nahi dut hori horrela pentsatzen dutenak erratuta daudela, eta, tamalez, gertaera hau hainbat alorretan ematen denez, administrazioaren eta justiziaren alorra da honen guztiaren ondorioetako bat eta hori da artikulu honekin kritikatu nahi dudan gaietako bat.

Bai, hain zuzen ere, administrazioaren eta justiziaren alorra. Baina, hori, zergatik ote? Hasteko, esan beharra dago abertzaletasunari esker, euskara hizkuntza ofizial bezala sartu zela XX. mendean. Ondorioz, Autonomia Estatutuan euskara hizkuntza nazional moduan agertu zen eta horrek, legelariengan nahi bat piztu zuen, hain zuzen ere, euskara langai bilakatzea, horren eraginez legeak euskaraz izateko eta eragile juridikoak ere euskaraz lan egiteko gai direnak. Baina, honekin nahikoa ote da?

Aurreko galdera horren erantzuna ezezkoa da. Izan ere, esan beharra dago egun, Zuzenbide alorrean zuzenbidearen alorrean euskara behar den bezala txertatzeko aditu batzuk egiten ari diren lana oso garrantzitsua dela eta honen fruitu bezala har genezake, orain dela gutxi argitaratutako Zigor kode elebiduna, hau baita Zuzenbide Penalaren alorrean lege-liburu garrantzitsuena.

Baina, egun oraindik euskararen normalizazioak eta garapenak hainbat zailtasuni egin behar die aurre eta ez dira edozelako zailtasunak. Izan ere, zoritxarrez, hainbat gauza daude komentatzeko arlo honetan.

Hasteko, eta hauxe da garrantzitsuena, euskarazko testu juridikoen eskasia oso nabarmena da, nahiz eta testu eta formulario batzuk egon. Hau zergatik ote da? Hain zuzen ere, esan behar da, euskara administrazio eta justizia alorrean sartu zenetik, hainbat legelari egon direla bakoitza bere aldetik lanean. Ondorioz, handia izan da legelariek edo juristek izan duten erreferentzia falta. Hori dela eta, ez da izan bat ere erraza euskal legegilearentzat hizkera juridikoarentzat egokitutako materiala eta aholkuak aurkitzea.

Baina hau oraindik ez da bukatu; izan ere, gaur egun, legelari bakoitzari sarri tokatzen zaiolako entzutea gramatikari, zuzentzaile, maisu, irakasle eta beste hainbaten agindu, aholku eta arauak eta honek oraindik ere, erreferentzia gabezia hori eragiten du.

Testu juridikoen eskasia horren adibide bezala jar liteke Espainiako Estatuko Konstituzioak nahiz Autonomia Estatutuak mailakaturiko esparruetan ematen den egoera, bertan ez baitago euskararen inolako arrastorik eta, ondorioz, gutxi batzuk dira euskarazko testuak estatu mailako administrazioan. Baina, hor ez da bukatzen dena, hain zuzen ere, legelaria esanahi zabalean itzultzailea den heinean, euskararen aldetik erreferentzia testua falta zaion orduan, euskaraz azaldu beharra tokatzen zaiolako gaztelaniaz idatzita dagoena.

Eta, nolabait, puntu honekin bukatzeko, administrazio erakundeetan zein epaitegietan dauden gabeziak, hainbat direla esan beharko dugu: besteak beste, hiritar batek Justizia Administrazioan ahoz zein idatziz euskara erabili nahi badu, gaur egunean oraindik, itzultzaile baten beharra izatea, edo demandatu batek, epaiketa batean euskara erabili nahi duenean eta hirugarrenek ulertzeko zailtasunak dituztenean, gaztelera egitea behartzea. Horrez gain, euskarazko letratu-asistentzia bermatzeko baliabideak bultzatu behar dira, ez dauden lekuetan sortuz eta dauden lekuetan garatuz,… eta hauen konponbideetako bat izango litzateke epaitegi barruti bakoitzean epaitegi batek gutxienez baliabide egokiak edukitzea prozedurak euskaraz aurrera egoki eramateko.

Baina, beste alde batetik begiratuta, honi guztiari zentzu positiboa ere eman geniezaioke, izan ere, euskara gutxi gorabehera orain dela 30 urte justizia eta administrazioaren alorrean sartu zenetik hona, hainbat izan dira berrikuntza hori bultzatzeko eta horren eraginkortasuna eskuratzeko egon diren eta dauden baliabideak eta horietatik sortutako fruituak. Lehenik eta behi goraipatu behar da legelariek erakutsi duten gogoa da euskara langai izateko eta ondorioz, euskaraz lan egiteko. Horren merezimendu izan dira jarraian argitaratu eta plazaratu dituzten metodologia irizpideak, besteak beste, Espainiako unibertsitateek egindako itzulpenak, zuzenbidea euskaraz ikasteko aukera ematea eta aldizkari juridikoa euskaraz argitaratzea. Baita ere, Euskarazko idazki-ereduak euskaratzea eta hiztegi juridikoen sorrera.

Baliabide hauek guztiak edo gehienak sortu zirenetik gaur egunera arte, esan beharra dago hainbat urte igaro direla. Horren ondorioz lortutako eskarmentua, teknikak, makinak, itzulpen memoriak, corpus linguistikoak, etab… baliagarri izan dira testu juridikoak gero eta irakurriagoak izateko. Eta, lan honen fruiturik garrantzitsuena Zigor Kodea euskaraz egitea izan da, delituaren definizio orokorra, gehi delitu mota ezberdinen definizioak eta guzti hauekin zerikusia duten terminologiak zehazteko.

Baina oraindik ere, jurista euskaldunek eta administrazioan euskaraz lan egiten dutenek jardunean jardute eta aurretik badituzte erdiesteko asmoz zenbait erronka:

Hasteko, lehentasunezkoa da oraindik euskarak jasaten dituen diskriminazioak eta euskara erabiltzeko oztopoak ezabatuz, euskara juridikoa indartzeko eta sendotzeko eginahalak egitea. Eta, honetarako zer da beharrezkoa? Jende euskaldunaren borondatea, gaitasuna eta prest egotea euskararen alorrean lan egiteko.

Behin hori burututa, eman beharreko hurrengo pausua euskara normalizatzeko plangintza orokor bat egitea litzateke, horrekin finkatuz zeintzuk izango diren erabili behar diren euskarazko terminoak arlo juridikoan, testuetan edo liburuetan hizkuntzaren batasun bat emateko eta honekin lotuta, testu juridikoak euskaratzean lege-xedapenak bi hizkuntzetan (euskaraz eta gaztelaniaz) agertzea.

Eta, behin hori lortuta, ondoren, organo eta erakunde administratibo eta judizialetan jorratu beharko lirateke azkenengo erronka horietako batzuk eta garrantzitsuenak: besteak beste, lan egiteko molde eta aukera sistematikoa euskaraz izatea funtzionarioen eta jardule juridikoen artean.
Justizia Administrazioan lan egin behar dutenek euskara juridikoa ikasteko obligazioa ere ezinbestekotzat jo beharko litzateke, horretarako dauden baliabideak bultzatuz eta baita, Espainiako Botere Judizialeko Kontseilu Nagusiak bere 1998ko otsailaren 25eko Osoko Bilkuran, karrera judizialaren ekainaren 7/1995eko Erregelamenduaren 108. artikulua eta hurrengoak aldatzea erabaki zuenean eta honako hau ezarri zuenean: karrera judizialeko kideen lekualdatze lehiaketetan Autonomia Erkidegoetako hizkuntza ofizialak (euskara barne) eta foru zuzenbide zibila jakitea merezimendu nagusitzat hartuko zirela harrez geroztik.

Eta, bukatzeko, Zigor Kode elebidunari ere, aipamena egin beharra daukagu, izan ere, kode hau egin dutenen helburua, hau da, Euskal Herriko unibertsitate eta administrazio publikoena, honako hau izan baita: zientzia penala bereganatu nahi dutenentzat edo zigor alorrean euskaraz aritzen direnentzat lehenengo oinarriak jartzen ahalegintzea edo beste hitz batzuetan esanda, esparru juridiko penala sistematikoki euskalduntzen laguntzea, horretarako terminologia finkatuz.

Ondorioz, honekin guztiarekin jada heldu gara artikulu honen azken oinetara, baina, bukatzeko, honako hau da helarazi nahi dudana nire mezua indartzeko: azkenengo 30 urteetan jurista euskaldunek eta administrazioan euskaraz lan egiten dutenek egindako lanarekin ez dela nahikoa euskararen normalizazio eta garapen egoki bat eskuratzeko. Horregatik dauden baliabideak aprobetxatuz eta berriak sortzeko bidean, posible izatea hemendik 20 edo 25 urtera beste era bateko heziketa bat jasaten duen euskara juridikoak arlo juridiko eta administratiboan behin betiko funtsezko normalizazio egoera bat eskuratzea.

___________________________________________________________