Goiz hartu zen profil zehatzeko eta substantzia homogeneoko garai historiko edo ekialdeko pentsamenduaren eboluzio aldi bezala ilustrazioa, eta luzaroan mantendu izan da ikuspegi hori. Alabaina, ideia ilustratuen barne dira hainbat korronteren artean ondokoak: erlijioan deismoa eta ateismoa (beharbada baita pietismoa eta metodismoa ere), filosofian materialismoa eta idealismoa, politikan monarkismoa autoritarioa, aristokratismo parlamentarioa eta demokrazia. Hala ere, mendearen ezaugarri intelektual nabarmenak sapere aude kantiarrera darama, hau da, aurreritzi arrunten eta erlijio sinesmenaren -behintzat superstizioan eta fanatismoan oinarritzen denaren- mugak gainditzeko arrazoia erabiltzeko halabeharrezko eskaera horretan.