Sarrera

Kasu desberdinak adierazteko, erdaraz preposizioez baliatzen dira; euskaraz, berriz, atzizkiak erabiltzen ditugu, hitzei loturik. Hau da, euskaraz atzizkien bidez deklinatzen dira hitzak, kasu-atzizkien bidez, eta horiek izendatzeko, kasu bakoitzaren galdetzaileak erabiltzen ditugu.

Mugatuak eta mugagabea

Forma mugatuak (singularra eta plurala) pertsona edo gauza mugatuak edo ezagunak direnean erabiltzen dira. Mugagabea, berriz, izendatzen duguna ez-zehatza edo ezezaguna denean erabiliko dugu.

Hamabi ikaslek egin dute matrikula (mugagabea)
Hamabi ikasleek egin dute matrikula (mugatua plurala)

Mugagabea erabili...

• Zer, zein, zenbat galdetzaileekin. Adibideak
• Edozein, zenbait, makina bat, honenbeste, edozer... determinatzaile zehaztugabeekin. Adibideak
• Asko, gutxi, batzuk, gehiago, gutxiago... determinatzaile zehaztugabeekin. Adibideak

  Mugagabea eta aditza
  
  Aditza singularrean zein pluralean joka daiteke.
  
  Irakasgai berri asko emango da/dira
  Zenbait langileri proposamena gaizki iruditu zaio/zaie
  

Mugatua erabili...

• Izenburu, errotulu, titulu eta antzekoetan.
  FILOSOFIA ETA HEZKUNTZA ZIENTZIEN FAKULTATEA
  IKASLEEN EBALUAZIOA HITZALDIA
  LEHEN ZIKLO OSOAREN EGOKITZAPENA KAPITULUA
  
  
• Aposizio gisa (edo koma artean) jartzen diren hitzetan.
  Mari Luz Otegi, trebakuntzako buruzagia, bisitan etorri da
  
  
• Honako hauek bezalako harridurazko esaldietan:
  Hau poza!
  Zein ederra!
  

Deklinabidearen taula


Bat/batzuk deklinabidea

Bat/batzuk deklinabide osoa
Euskaltzaindiaren 12. araua

Mugatuko formak: 'bat' bakarrik agertzen denean (hau da, aurrean izenik ez duela) eta ondoren 'beste' agertzen denean.

Bata ona da, baina bestea txarra
Batak edo besteak irabazi, berdin zait
Batari nahiz besteari emateko

Bestela, mugagabea erabiltzen da.

Batek esan zidan.
Zahar bati entzun nion.

Leku-denborazko kasuetan (NON, NOIZ, NONGO...) forma berak erabiltzen dira mugagabean eta mugatuan.

Hiru/lau deklinabidea


Hiru/lau deklinabide osoa
Euskaltzaindiaren 8. araua

Hiru eta lau izenak direnean, bokalez bukatzen diren gainerako izenak bezala deklinatzen dira.

Hiruak eta lauak oso ongi marrazten ditu, baina gainerako zenbakiak ez ditu ikasi oraindik.

Izenordainaren funtzioa dutenean, berriz, taulan ageri diren bezala deklinatzen dira.

Hiru (mugagabea) zuzendari berri etorri dira eta hirurak (mugatua) euskal hiztunak dira.
Lauri (mugagabea) deitu genien ideia azaltzeko eta laurei (mugatua) oso ondo iruditu zitzaien.

Laukiko formak hiru eta lau zenbakiei bakarrik dagozkie eta ez hamahiru, hamalau, hogeita hiru, hogeita lau eta gainerakoei, hauen pluraleko deklinabidea hamahiruak, hogeita hiruak, hamalauak, hogeita lauak, etab. baitira.

Atzoko hirurak etorri ziren, baina beste hamahiruak etxean gelditu ziren.

Kontuz ibiltzeko zenbait kasu

• Ongi etorri!
  
  Diosala egiteko hitzak dira, "ongi ibili" edo "ongi joan" bezala. Ez da egokia, beraz mugatzailea eranstea.
  
  *Ongi etorria(k)!
  
  Hala ere, izen edo atributu gisan ere joka dezake; horrelakoetan onartzen du mugatzailea.
  
  Sekulako ongi etorria antolatu genion
  Zaretela ongi etorriak!
  
  Euskaltzaindiaren 33. araua
  
  
• Bihurtu bezalako aditzak.
  
  Zenbait aditz berezik mugagabea eskatzen du. Hona hemen honela jokatzen duten ohikoenen zerrenda:
  
  

  bihurtu bilakatu egin

  aukeratu hautatu izendatu

  egon sartu joan

  bidali kontratatu hartu

  
  
• Hortaz, aditzaren predikatu osagarriak mugagabea izan behar du.

  Ura ardo bihurtu zuen
  Ordezkari aukeratu dute
  Lehendakari izendatuko dute
  Irakasle joan da herri txiki batera

• Bihurtu aditzaren kasuan predikatu osagarri horrek ingurukariren bat daramanean (adjektiboa, izenlaguna...), artikulua eskatzen du. Hala ere, ez ahaztu kasua beti NOR edo ZER izango dela.

  Emakumerik argiena bihurtu zara.
  Ura ardo beltz ederra bihurtuko luke.

  Euskaltzaindiaren 40. araua